در اثر توهين شعائر اللّه و ممانعت از اداى فرائض دينى در مقابل آن قوم وحشى و ظالم ، هر قدر به غيظ و غضب مىآمدند ، حق به جانب بودند ، و ممكن بود از جوش انتقام برافروخته شده هرچه از دستشان مىآمد مىكردند ؛ مگر « 1 » چون محبّت و عداوت در اسلام هر دو تحت قاعده و سنجش است ، چنان كه قرآن كريم در مقابل اينگونه دشمنان ظالم و بىانصاف هم حكم فرموده كه بايد مسلمانان در انتقام از حد در نگذرند ، و انسان عموما ، در محبّت يا عداوت ، وقتى كه در حال هيجان باشد ، از درجهء اعتدال برمىآيد ؛ بنابرآن ، « 2 » خداوند كريم حكم فرموده كه بايد عداوت سختترين دشمنان هم شما را از دائرهء عدل و انصاف خارج نگرداند .
وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ
و مدد كنيد همديگر را بر نيكوكارى و به پرهيزگارى ، و مدد مكنيد همديگر را بر گناه و ظلم ؛
تفسير : بالفرض اگر « 3 » شخصى در حال جوش انتقام بخواهد از حدّ انصاف بگذرد ، طريق جلوگيرى او آنست كه مسلمانان در ظلم و عدوان با او مدد نكنند ، بلكه همه متفّق شده به نيكى و پرهيزگارى مظاهره كنند . « 4 » و او را از بىاعتدالى باز دارند .
وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ
( 2 )
و بترسيد از خدا ، هر آئينه عذاب خدا سخت است .
تفسير : ترسيدن از خدا ( ج ) مايهء حقپسندى و عدل و انصاف و ديگر اخلاق حميده است ؛ اگر از خدا ( ج ) نترسند و به نيكى تعاون و به بدى ترك تعاون نكنند ، بيم عذاب عمومى است .
هامش
( 1 ) . ليكن
( 2 ) . خارج مىشود ؛ بنابراين ،
( 3 ) . به فرض آنكه
( 4 ) . پشتيبانى كنند ،