ماند ؛ چنان كه در كتب حديث منقول است ، ابن عمر و ديگر اصحاب - رضى اللّه عنهم - نيز « فتنه » را چنين تفسير كردهاند .
وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ
و باشد دين همهاش براى خدا ؛
تفسير : آخرين مقصد از جهاد اين است كه اقتدار كفر به جا نماند ، و حكم خداى يگانه - جلّت عظمته - نافذ گردد ؛ دين حق بر تمام اديان غالب شود :
« لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ » *
« 1 » و اين غلبه چه در حال موجوديّت اديان ديگر باشد ، چنان كه در عهد خلفاى راشدين و غيرهم به وقوع پيوست ؛ و چه در حال اختتام تمام مذاهب باطله ، چنان كه هنگام نزول مسيح به وقوع مىپيوندد ؛ و اين آيت دليل واضح است كه جهاد و قتال ، چه بهطور هجوم و چه به صورت دفاع ، تا وقتى مشروع است كه اين دو مقصد حاصل شود ؛ و ازاينرو ، در حديث است : « الجهاد ماض الى يوم القيمة » . تفصيل احكام و شرايط جهاد در كتب فقه ملاحظه شود .
فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
( 39 )
پس اگر بازايستند از شرك ، پس هرآئينه خدا به آنچه مىكنند بيناست .
تفسير : در ظاهر ، اگر از كفر و شرارت خويش بازآيند ؛ قتال به آنها نيست ؛ احوال ضمائر و كيفيّت آيندهء آنها به خدا ( ج ) حواله شود ؛ هرچه كنند از علم الهى ( ج ) پنهان مانده نمىتواند « 2 » .
مسلمانان مكلّفند كه صرف بر وفق حال ظاهر عمل كنند . در حديث است : « امرت ان اقاتل الناس حتّى يقولوا « لا إله الّا اللّه » ؛ فاذا قالوها عصموا منّى دماءهم و اموالهم الّا بحقّها ؛ و حسابهم على اللّه عزّ و جلّ » .
وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ
و اگر روى بگردانند ، پس بدانيد كه هرآئينه خدا مددگار شماست ؛ نيك
هامش
( 1 ) .« هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ » *. سورهء توبه ، آيهء 33 ؛ سورهء فتح ، آيهء 28 ؛ سورهء صفّ ، آيهء 9 .
( 2 ) . نمىتواند پنهان بماند ، هرگز پنهان نمىماند .