و همچنين ، معلوم گرديد كه حضرت پيغمبر ( ص ) نيز جز به حكم وحى ، از خود حكمى نمىداد ؛ اگر در امرى وحى موجود نمىبود ، نزول وحى را منتظر مىشد ؛ هنگامى كه وحى فرود مىآمد ، حكم مىداد . اكنون آشكار گرديد كه جز ذات اقدس ملك يگانهء لا شريك ، دگر حاكمى نيست ؛ چنان كه در آيات متعدّده مانند
« إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ » *
و غيره اين مسئله واضح مذكور گرديده . ديگران واسطهاند كه احكام الهى ذريعهء آنها « 1 » به مردم رسانده شود ؛ اينقدر فرق است كه بعضى واسطهء قريب و بعضى واسطهء بعيد مىباشند ؛ چنان كه براى ابلاغ حكم پادشاه ، وزير اعظم و مقرّبان دولت و حكم دهان اعلى و ادنى « 2 » هركدام وسايط تدريجى مىباشند . پس ، از اين چه ضلالت بيشتر است كه در امرى مقابل وحى الهى ( ج ) ، گمراهى سخن ديگرى را مورد سمع و عمل قرار دهد ؟ !
آنان كه از روى تو به جايى نگراناند * كوتهنظراناند چه كوته نظراناند
و نيز ، اشارتى است به درخواست اهل كتاب كه مىگفتند : كتاب يكباره فرود آيد ! امّا ، حسنى كه در فرود آمدن متفّرق كتاب است ، حسب احتياج و موافق موقع ، در يكباره فرود آمدن آن نيست ؛ در اين صورت ، هركه مىتواند احتياجات خود را سؤال كند و به ذريعهء وحى متلوّ « 3 » جواب خود را مىيابد ؛ چنان كه در اين موقع و در اكثر مواقع « 4 » قرآن اين امر موجود است ؛ علاوه بر آنكه فوايد در اين صورت بيشتر است ؛ بنابر شرافت ذكر الهى و عزّت خطاب حق و عزّ و جلّ ، مشتمل بر چنان افتخار بزرگى مىباشد كه ساير امم از آن بىنصيباند :
« وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ » . *
هر آيتى كه در ستايش يا در پاسخ سؤال اصحاب فرود آمده ، در عداد مناقب آنها محسوب مىشود ؛ و هنگام اختلاف ، اگر موافق رأى و گفتار يكى از آنها وحى متلوّ نازل گرديده ، تا دامن حشر نام وى به خوبى استوار مىماند . در موضوع « كلاله » سؤال و جوابى كه مذكور گرديده جانب تمام اين گونه پرسشها و پاسخها اشاره گرديده است ، و شايد بنابر همين اشارت است كه سؤال بطور مطلق است و مسئول عنه با سؤال يك جا ذكر نگرديده ، و در جواب تصريح يافته است . نظير اين در قرآن ديگر جا نمىباشد ، و جواب را نيز خداوند ( ج ) صريحا جانب خود منسوب فرموده ، ( و اللّه اعلم و اللّه الهادى . )
خلاصه ، اصل و سرچشمهء تمام احكام ، وحى الهى ( ج ) است ؛ هدايت به متابعت آن موقوف ،
هامش
( 1 ) . به وسيلهء آنان
( 2 ) . حكمرانان و فرمانروايان و فرماندهان بالا و پائين
( 3 ) . به واسطهء وحى الهى تلاوت شده توسط پيغمبر ( ص )
( 4 ) . در اين موضع و در بيشتر مواضع