نتابيده ، طليعهء صبح صادق آشكار نشده ، و از دامن شب آفتابى طلوع نكرده باشد ، و همه آفريدگان وى براى ابد الآباد در ظلمت عميق نادانى و گمراهى فرو گذاشته شده باشند ؟ !
خدائى كه دانهء گندم و خستهء خرما « 1 » را شگافته ، از آن گياهى سبز ، و درختى نيرومند مىبرآرد ؛ در مزرع دل انسان تخم استعداد معرفت خود را كه فطرتا افشانده شده بىكار خواهد گذاشت كه نشو و نما نكند ، و به كمال نرسد ، و بار نيارد ؟ ! چون از حيثيّت جسمانى در دنيا سلسلهء « حىّ و ميّت » برقرار است كه خدا ( ج ) از زنده مرده ، و از مرده زنده مىبرآرد ؛ در نظام روحانى از اين عدالت الهى چرا بايد انكار ورزيد ؟ ! بدون شبهه ، به صورت روحانى نيز چندين بار از قوم زنده افراد مرده و از قوم مرده افراد زنده پديد مىآرد . همچنانكه در حيات اين جهان براى مستقرّ و مستودع تدبير حكيمانه فرموده ؛ وسايل مستقرّ و مستودع حيات آن جهان ما را بلندتر از اين مهيّا گردانيده ؛ ( فله الحمد و المنّة ، و به الثقة و العصمة ) .
و نيز ، از اينجا دانسته مىشود كه همچنانى كه پروردگار را ما از كارهاى او مىشناسيم ، يعنى مىدانيم كارى كه خدا ( ج ) به قدرت كامل خويش انجام مىدهد ، ديگران از انجام آن عاجزند ؛ عينا ، همچنان ازين معيار ، كلام او را مىشناسيم كه اگر تمام آفريدگان جمع شوند كلامى مانند آن آورده نمىتوانند « 2 » ؛ پس چگونه ادّعاى
« سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ »
درست مىآيد ؟ ! گويا در اين ركوع صفات و افعال الهى بيان شده ، و بر حقيقت تمام آن مسائل تنبيه شده كه در ركوع گذشته تغليط شده بود « 3 » .
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ
و مىگردانند به خدا شريك جنّها را ، حال آنكه خدا آفريده است ايشان را ؛
تفسير : يا مراد از « جنّ » در اينجا شيطان است ؛ چون ارتكاب شرك و كفر به اغواى شيطان پديد مىآيد ، و اثر اغوا و اضلال او به عبادت غير اللّه پرداختن ، گويا خود او را پرستيدن است . ابراهيم - عليه السّلام - بتپرستى را ترديد « 4 » نمود و گفت :
« يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ »
« 5 » ؛ و جاى ديگر ارشاد است :
« أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ »
« 6 » ؛ فرشتگان در قيامت
هامش
( 1 ) . هستهء خرما
( 2 ) . نمىتوانند بياورند ؛
( 3 ) . تخطئه شده بود . محكوم شده بود .
( 4 ) . تكذيب كرد ، محكوم كرد
( 5 ) . سورهء مريم ، آيهء 44 .
( 6 ) . سورهء يس ، آيهء 60 .