وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ
( 75 )
و همچنين ، نموديم ابراهيم را عجايبات آسمانها و زمين ؛ و تا شود از يقينكنندگان .
تفسير : ما چنان كه معايب بتپرستى را به ابراهيم آشكار نموديم ، و قوم او را معترف گردانيديم ؛ او را به اسرار بهتانگيز و استوار نظام تركيبى علويات و سفليات آگاه كرديم تا چون در آن نگاه كند ، تواند بر هستى و يگانگى حضرت ما و بينوائى و عجز محكومانهء تمام آفريدگان آسمان و زمين استدلال جويد ، و پندار ستارهپرستى و هيكل تراشى قوم خود را على وجه البصيرة ترديد كند ؛ و خود نيز بر مقام اعلاى حقّ اليقين فايز شود . بلا شبهه ، انسان چون در نظم و نسق استوار و اكمل كاينات مىبيند ؛ بدون تأمل اقرار مىكند كه پديد آرنده و مدبّر اين كارگاه عظيم الشان و آفرينندهء افزار و آلات آن با اين همه كمال ترتيب و حسن سليقه و انضباط و نگهبان آن در چندين هزار سال به يك منوال ، حكيمى بس بزرگ و صانعى نهايت تواناست ؛ حكيمى كه از تصرّف و اقتدار و نفوذ حكيمانهء او كوچكترين و بزرگترين پرزهء اين كارگاه بيرون شده نمىتواند « 1 » . كارى ( به اين همه نظام و عظمت و زيبائى ) به تصادف و اتّفاق ، و يا از طبيعت بىشعور ، و مادّهء كر و كور ، ساخته نمىشود .
دانشمند شهير يورپ ، نيوتن گويد : ممكن نيست حركات كنونى ستارگان محض نتيجهء فعل قوّهء جاذبهء عمومى باشد . قوّهء جاذبه ستارگان را سوى خورشيد جذب مىكند ؛ امّا ، براى حركت ستارگان بر مدار خورشيد بايد قدرت خدايى موجود باشد ؛ قدرتى كه با وجود كشش قوّهء جاذبهء عموميّه ، تواند ستارگان را بر مداراتشان استوار نگهدارد . در هيچ يك از اسباب طبيعى چنان اهليّتى موجود نيست كه تواند اين همه اختران را در فضاى آزاد منتظم نگهدارد كه هميشه بر مدارات معيّن و در جهاتى خاص به دور خورشيد حركت كنند ، و هيچگاه در آن تخلّفى پديد نيايد . در حركات كواكب ، در سرعت و درجات آن ، در مسافتى كه ميان آنها و خورشيد موجود است ، چنان تناسب و توازن دقيقى استوار شده كه هيچ سبب طبيعى
هامش
( 1 ) . نمىتواند بيرون بشود .