و توهّمات در دل خطور كند كه آنها آن چيز را استعمال كرده اين جهان را پدرود « 1 » گفتند ؛ كه در آن وقت حرام نبود ، ولى بعدها حرام گرديد .
محقّقين نگاشتهاند كه تقوى ( يعنى اجتناب از چيزهايى كه به دين ضرر مىرساند ) چند درجه است ، و مراتب ايمان و يقين هم از نقطه نظر قوّت و ضعف متفاوتند . از تجربه و نصوص شرعيّه ثابت است كه هر قدرى كه آدم در ذكر و فكر و اعمال صالح ترقّى ، و در جهاد فى سبيل اللّه پيشرفت و همّت نمايد ، همان قدر قلب وى از خوف خدا ( ج ) معمور ، و از تصوّر عظمت و جلال او تعالى ايمان و يقين وى مستحكم و استوار مىگردد . در اين آيت ، به تكرار تقوى و ايمان به طرف همين ارتقاء و عروج مراتب سير الى اللّه اشاره فرموده شده ، و در باب مقام آخرى سلوك « احسان » و ثمره آن هم تنبيه شده ، و در جواب سؤالى كه در باب حضرات صحابه ( رض ) شده بود ، يك ضابطهء عامّ و تمام بيان فرموده شده ، و چنين عنوان داده شده كه در آن به طرف فضيلت و منقبت آن مرحومين نيز اشاره لطيفى شده است .
در ذخيرهء احاديث صحيحه دو موقع اينطور است كه در آنجا صحابه ( رض ) اين قسم سؤال كردهاند : يك موقع متعلّق همين « تحريم خمر » است و ديگر در وقت « تحويل قبله » سؤال شده بود كه ( يا رسول اللّه ) كسانى كه پيش از حكم تحويل قبله وفات يافتند ، و يك نماز را هم به طرف كعبه نخواندهاند ؛ حال نمازهاى آنها چه طور است ؟ ! بنابرآن « 2 » ، آيت
« وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ »
نازل شد .
پيش از غور نمودن ، منكشف مىگردد كه همين دو مسئله اينطور بود كه در باب آنها پيش از نزول حكم صريح و قطعى ، آثار و قرائن بسى واضح و آشكار موجود بودند كه صحابه ( رض ) آنها را ديده ، هر وقت « 3 » در انتظار نزول حكم صريح و قطعى بودند . راجع به « خمر » ما در چند فوائد ما قبل چنين روايات را نقل كرديم كه به ذريعهء آنها « 4 » ثبوت اين دعوى ما بيشتر از كفاف بدست مىآيد ؛ و در باب « تحويل قبله » آيات قرآن كريم :
« قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها »
، كه در آغاز
« سَيَقُولُ »
گذشته ، بدرستى آگاه مىسازد كه نبىّ كريم ( ص ) هر آن منتظر بود كه كى حكم تحويل قبله نازل مىشود ؟ و ظاهر است كه اين گونه حالات واضح به اصحاب ( رض ) قطعا مخفى نمىماند . از همين سبب ، چون كسى حكم تحويل قبله را به مسجد محلّهء ديگر رسانيد ، تمام نمازگزاران محض به شنيدن خبر واحد از بيت المقدس به طرف كعبه روى
هامش
( 1 ) . بدرود
( 2 ) . بنابراين ،
( 3 ) . پيوسته ، همواره
( 4 ) . به واسطهء آنها