تفسير : از موافقت ظاهرى ما با مسلمانان ، موافقت حقيقى ما به ايشان استدلال نشود . ما به آنها استهزا مىكنيم ، سادهلوحىشان را به مردمان آشكار مىسازيم ، گفتار ما مخالف كردار ما است ؛ امّا ، مسلمانان از بىخردى به ظواهر سخنان ما اعتماد مىكنند و ما را مسلمان مىپندارند ، به مال و فرزندان ما تعرّض نمىكنند ، از مال غنيمت سهم مىدهند ، اولاد خود را به نكاح ما عقد مىنمايند ؛ ما اسرارشان را كشف مىكنيم ، آنها از بىدانشى ، با اين همه ، از فريب و خداع ما آگاه نمىشوند .
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ
خدا جزاى استهزاء مىدهد به ايشان ،
تفسير : چون خداوند مؤمنان را مأمور ساخت كه با منافقان مانند مسلمانان معامله كنند ، و به خود آنها و اموال آنها مزاحمت نكنند ؛ منافقان به بىخردى خود ازين حكم كاملا مطمئن شدند ، و پنداشتند كه بر منافع مسلمانان حقيقى تنها به اظهار زبانى نايل شدهايم ! اين رعايت ، منافقان را به مصيبت بزرگ مبتلا مىكند ، و انجامشان نهايت خراب است ؛ انصاف كنيد استهزاى حقيقى عايد به مسلمانان است يا به منافقان ؟ يا مفهوم استهزاى الهى اين است كه خدا جزاى اين استهزا را به منافقان مىدهد .
وَ يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ
( 15 )
و مهلت مىدهد ايشان را در سركشىشان ، حال آنكه متحيّرند .
تفسير : خداوند ايشان را مهلت داد تا حدّى كه در عصيان خويش امتداد دادند . آنها به عاقبت خويش دقيق نشدند ، و از راه حق منحرف گرديدند ، و شاد شدند به اينكه ما به مسلمانان استهزاء مىكنيم با وجود اينكه حقيقت برعكس آن بود . در اين آيت
« فِي طُغْيانِهِمْ »
به فعل
« يَمُدُّهُمْ »
متعلّق است ، امّا در بعض تراجم جديد دهلوى كه
« فِي طُغْيانِهِمْ »
را به
« يَعْمَهُونَ »
متعلّق مىدانند ، در معنى تغيير وارد مىشود ؛ به اعتقاد معتزله موافق ، و به عقيدهء اهل سنّت و محاورهء عرب مخالف است ؛ دانشمندان خطاى آن را به خوبى مىدانند .