آن نيست تاريك گردانيد و نور آن را خارج كرد و روز گردانيد ، در اين نظم و نظام گسترده شدن و يا به حركت در آمدن و غلطيدن زمين ، بعد از آسمان است . آيه
لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ
غافر / 57 نشان مىدهد كه منظور از السماء ، مطلق آسمان است .
31 - 33 -
أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها وَ الْجِبالَ أَرْساها . مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ
اينها نتيجه گستردن زمين است همانطور كه روئيدنىها از زمين خارج مىشود ، از آيه فهميده مىشود كه دريا نيز از زمين به صورت گاز غليظ خارج شده و سپس در هوا تشكيل ابر داده و به صورت باران بر زمين ريخته و درياها تشكيل شده است ، به نظر بعضى منظور بيرون آمدن چشمههاست .
مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ
روشن مىكند كه مراد از « مرعى » مطلق روئيدنيها است اعم از خوراك انسان و حيوان اين آيه نظير
وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَكَ فِيها وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ
فصلت / 10 است
مَتاعاً لَكُمْ . .
مفعول له فعلهاى مقدم مىباشد . رجوع شود به ( عبس / 23 ) .
34 - 36 -
فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى ، يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى
فاء تفريع در « فاذا » حاكى است كه آمدن قيامت نتيجه و از لوازم خلقت دنيا است ،
يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ
روشن مىكند كه انسان كارهاى دنيا را به ياد خواهد آورد ، به واسطه حافظهء خود و شايد به واسطه شهادت اعضاء و نامهء اعمال هم .
منظور از « لمن يرى » هر بيننده است ، زمخشرى مىگويد : يعنى به همه بينندگان و به هر كس ، آن مثلى است كه به هر كار آشكارى كه بر كسى پوشيده نيست ، زده مىشود و چون گويى : « يرز الامر لمن يرى » منظور آنست كه اين كار