آن چنين مىباشد : خدايى كه اين آسمان محكمتر از شما را آفريده و نور و ظلمت در آن بر قرار كرده و زمين را بگسترده است ، به آفريدن ورزنده كردن شما تواناست و در عين حال اشاره به ادامه تدبير و اتصال آخرت به دنيا است كه ادامهء خلقت آمدن قيامت را بدنبال دارد ، آخرت جز تداوم خلقت نمىباشد ، پس در آن شكى نداشته باشيد وانگهى روشن است كه آيات در قالب توبيخ و سرزنش بيان شده است ، در آخر به قيامت نيكوكاران و بد كاران اشاره گرديده است .
27 - 30 -
أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها . رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها وَ أَغْطَشَ لَيْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها
در اين آيات چنان كه ملاحظه مىشود دحو الارض يعنى گسترانيدن زمين يا به حركت در آوردن و غلطانيدن آن ، بعد از تشكيلات آسمانهاست ولى در آيات ديگر ، زمين پيش از منظم شدن آسمانها ، خلق و منظم شده است مانند اين آيه
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
بقره / 29 و در آيات سوره فصلت چنين مىخوانيم :
قُلْ أَ إِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً . . .
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ . . .
فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ . . .
فصّلت / 9 - 12 به نظر مىآيد و اللَّه العالم ، در آيهء بقره و فصّلت ، سخن از زمين و هفت طبقه هواى محيط بر آن است ، در اين جريان به حكم
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ
گازهاى غليظ و سياه كه از زمين خارج شده به تدريج به هفت طبقه جو مبدل شده است چنان كه در سورهء بقره به تفصيل گفتهام .
ولى در آيه
أَمِ السَّماءُ بَناها
سخن از مطلق آسمانها يا لا اقل از منظومه شمسى است لذا نسبت شب و روز را نيز به آسمان داده است ، يعنى آيا شما در خلقت محكمتر هستيد يا اين منظومه يا اين آسمان كه با اين ستارگان تشكيل يافته است ، خدا آن را بنا نهاد و ارتفاعش را بالا برد و شب آن را كه نور آفتاب در