شكل ديگرى خواهد بود و آن يك استدلال تامّ و تمام است كه اين جهان را خدا آفريده و در اشكال ديگرى ادامه خواهد داد .
18 -
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً
ناگفته نماند در عدهاى از آيات آمده است كه با نفخ صور اول مردمان از بين مىروند و با نفخ دومى همه زنده مىشوند مانند
وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ
زمر / 68 .
و در بعضى از آيات به جاى نفخ صور ، صيحه آمده است نظير :
ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصِّمُونَ
يس / 49 و در زمينه زنده شدن فرموده :
إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ
يس / 53 على هذا صيحه و نفخ صور يكى است درباره اين آيه در گذشته ذيل آيات
يُنْفَخُ فِي الصُّورِ
صحبت شده است .
لفظ
يَوْمَ يُنْفَخُ
بدل است از
يَوْمَ الْفَصْلِ
چنان كه در مجمع البيان فرموده است ، جمله
فَتَأْتُونَ أَفْواجاً
شايد در رابطه با آيه
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ
اسراء / 71 ، باشد يعنى اين افواج با تبعيت از پيشوايان حق و باطل تشكيل خواهد يافت . مثلا درباره فرعون آمده است
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ
هود / 98 .
در مجمع البيان درباره افواج حديثى از معاذ بن جبل نقل شده است ، به آنجا رجوع شود .
19 و 20 -
وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً وَ سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً
ظاهر آنست كه وقوع اين دو آيه پيش از آمدن فوج فوج مردم است ، در اين صورت تقدم
فَتَأْتُونَ أَفْواجاً
شايد به تناسب
كَلَّا سَيَعْلَمُونَ
است يعني اختلاف نكنند به زودى مىدانند آن گاه كه نفخ صور مىشود و فوج فوج مىآيند و ممكن