مخفى نماند از آيات استفاده مىشود كه تكميل خلقت انسان با تعليم است اگر تعليم و تربيت نباشد خلقت انسان بىفائده خواهد بود .
6 - 8 -
كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى
.
لفظ « كلا » ردع و جواب است به مطلبى كه از آيات سابق فهميده مىشود يعنى مقتضاى خلقت و ربوبيت و تعليم و كرامت خدا آنست كه انسان او را شكر و بندگى كند لكن انسان طغيان مىكند زيرا كه خود را بىنياز ميداند اما بدان كه بازگشت بسوى پروردگار تو است و از انسان حساب خواهد كشيد .
على هذا « كلا » به معنى ( لكن - امّا ) است
أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى
تعليل « ليطغى » و تقدير آن « لان راه » مىباشد ، فاعل و مفعول « راه » انسان است ، رؤيت در اينجا به معنى ظن و گمان و استغنا ، بىنيازى از خدا در اثر ثروت و قدرت مىباشد « 1 » اين سخن در رابطه با طبع انسان بما هو انسان است قطع نظر از تربيتهاى خارجى .
نظير
وَ كانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا
اسراء / 11
إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ
ابراهيم / 34 .
9 - 14 -
أَ رَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى . أَ رَأَيْتَ إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى . أَ رَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى
.
اين آيات ذكر بعضى از مصاديق و نمونههاى طغيان در آيات سابق است ، معلوم مىشود كه بعضى از مشركان آن حضرت را از خواندن نماز نهى مىكرده است ، گويند : او ابو جهل بود ، چنان كه خواهد آمد ، « أ رأيت » به معنى « اخبرنى » و استفهام براى تعجب است و تكرار آن تأكيد تعجب مىباشد ، آيهء
أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى
مربوط به هر سه « أ رأيت » است مفعول دوم « أ رأيت » در هر سه محل محذوف است و مراد از « عبدا » رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله مىباشد ، اينك آيات را
هامش
( 1 ) به نظر راغب اصفهانى استغناء مثل غنى به معنى بىنيازى است ، اين مطلب از آيات به وضوح فهميده مىشود .