مگر در اين آيه كه بدون الف و لام آمده است در كشاف گويد :
بعضى آن را « اسفل السافلين » خوانده است .
احكم : حكم : داورى « حكم بينهم : قضى و فصل » احكم الحاكمين :
يعنى عادلترين داوران .
شرحها
در اين سوره بيان شده كه خدا انسان را در بهترين استعداد و اعتدال آفريده است ، سپس انسان با پيروى از هواى نفس چنان سقوط مىكند كه از هر موجود پست ، پستتر مىشود ، امّا گروه ديگرى در اثر ايمان و اعمال صالح چنان اوج مىگيرند كه به نعمت ابدى مىرسند ، و چون خدا احكم الحاكمين است ، بايد در مقابل اعمال اين دو گروه ، پاداش و كيفرى قرار دهد و آن همان معاد و قيامت است و انسان نبايد آن را تكذيب كند .
در رابطه با قسمها و مقسم به ، ارتباط طور سينين و بلد الامين روشن است زيرا اولى محل ظهور تورات و دومى محل ظهور قرآن است كه هر دو در پروراندن انسان و رساندن او به اوج كمال ، علّت و سبب هستند ( البته تورات در عهد خود ) .
اما انجير و زيتون شايد بدان جهت ذكر شدهاند كه بدن را اصلاح مىكنند و ارتقاء مىدهند مانند موسى و محمّد صلّى اللَّه عليه و آله كه استعداد و روح را اوج مىدهند و يا آنها مانند انسان فاسد شدن و صالح شدن دارند يعنى سوگند به انجير و زيتون كه درمان مادى و خوراك هستند ، و سوگند به طور سينا و مكه كه محل طلوع ارتقاء الهى مىباشند كه ما انسان را . . . و اللَّه العالم .
1 - 3 -
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ
.
ظاهر آيه آنست كه مراد از تين و زيتون دو ميوهء معمولى است . از ابو ذر نقل شده كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرمودند : اگر مىگفتم ميوهاى از بهشت نازل شده