جهان و نظام جارى آن بنگريد ، خدايى كه اين كائنات را آفريده و اين نظام را به وجود آورده است ، مىتواند آن را در شكل ديگرى به وجود آورد ، آخرت ، همان اين جهان است كه در قالب ديگرى و در شكل ديگرى به وجود خواهد آمد
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ
ابراهيم / 48 .
آرى مسأله همين است و اين يكى از استدلالهاى قيامت است كه در آخر سوره « حجر » گذشت و آن مقايسهء آخر خلقت به اول آن مىباشد چنان كه فرموده :
وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
روم / 27 .
به هر حال اين آيات در معناى آيهء :
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ
انبياء / 104 است .
اشاره به حال شتر براى آنست كه سوره مكى است و آنها با شتر مأنوس بودهاند ، منظور از سماء همهء اجرام آسمانى و مانند آنها هستند كه بالاى زمين قرار گرفتهاند ، نصب كوهها ايستادن و سر به فلك كشيدن آنهاست كه در تعادل هواى زمين و بارانها و برفها و حركت زمين ، اثر مستقيم دارند ، منظور از « سطحت » گسترده و هموار بودن قسمتهاى مفصلى از زمين است كه اگر همه جا ، كوهستان و به صورت ديوارهاى طبيعى بود ، امكان زندگى در آن نبود ، چنان كه در ذيل آيهء :
وَ جَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ
انبياء / 21 شرح دادهايم نظير :
وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً
نوح / 20 .
21 - 26 -
فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ . لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ . إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَ كَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ . إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ
نتيجهگيرى است از آيات و مطالب سابق ، يعنى حالا كه قيامت حتمى است و مآل نيكوكاران و بدكاران روشن است ، پس تذكر بده تا بيدار شوند و به راه سعادت و توحيد در آيند ،
إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ
راجع به اين است كه حسابرس و عذاب كننده و نعمت دهنده خداست ، رسولان وظيفهشان تبليغ است نظير :
فَإِنْ