با بطش شديد و
فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ
است ، فرعون و ثمود بدل است از « الجنود » يعنى آنهايى كه نيروهاى خود را در مقابل انبياء بسيج كردند ، زمخشرى گويد :
« بل » حاكى است كه جريان قوم تو از گذشتگان عجيبتر است ( كه آنها فقط از پيامبران وعدهء هلاك را شنيدند و تكذيب كردند ) ولى اينها هلاكت آنها را دانستند اما باز تو را تكذيب كردند ، آيه اخير نشان مىدهد كه آنها از چنگ خدا رهايى ندارند « ورائهم » شامل هر شش جهت مىشود .
21 و 22 -
بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ
يعنى تكذيبشان درست نيست ، قرآن دروغ نيست بلكه قرآنى است مجيد و با عظمت و در لوحى است محفوظ از غلط و اشتباه و دستكارى .
در قرائت مشهور لفظ « محفوظ » مجرور است كه صفت « لوح » بوده باشد ، على هذا آن لوح از هر غلط و خطا محفوظ است ، در آيات ديگر دربارهء قرآن مجيد آمده است :
وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ
زخرف / 2 - 4 و نيز آمده است :
إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ
واقعه / 77 - 79 ، از اين آيات معلوم مىشود كه قرآن مجيد را اصلّى و مكانى هست كه از آن نازل گرديده و در آن غلطى ، خطايى و دروغى نيست و از همهء آنها محفوظ است ، پس قرآن كه از آن اصل محفوظ نازل شده غلطى و دروغى در آن نمىشود باشد على هذا
فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ
نشان مىدهد كه جاى قبلى و اصلى قرآن همانجاست .
روز بيست و پنجم صفر الخير هزار و چهارصد و سه مطابق 20 / 9 / 1361 تفسير سورهء بروج به پايان رسيد .
و الحمد للَّه و هو خير ختام