وَضَاقَتْ عَلَيْكُمْ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُم مُدْبِرِينَ * ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ « 1 » .
« خداوند شما را در جاهاى زيادى يارى كرد ( و بر دشمن پيروز شديد ) و در روز حنين ( نيز يارى نمود ) ؛ در آن هنگام كه فزونى جمعيتتان شما را مغرور ساخت ، ولى ( اين فزونى جمعيت ) هيچ به دردتان نخورد و زمين با همهء وسعتش بر شما تنگ شد ؛ سپس پشت ( به دشمن ) كرده ، فرار نموديد . سپس خداوند سكينه ( و آرامش ) خود را بر پيامبرش و بر مؤمنان نازل كرد و لشكرهايى فرستاد كه شما نمىديديد و كافران را مجازات كرد و اين است جزاى كافران ! »
پ - از اينجاست كه درمىيابيم صبر از آثار و نشانههاى توكّل بر خداوند است . خداوند مىفرمايد :
وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ « 2 » .
« چرا به خداى توكّل نكنيم و حال آنكه او راه ما را به ما بنمود ؟ و ما بر آزارى كه به ما مىرسانيد صبر خواهيم كرد و توكّل كنندگان بر خدا توكّل كنند . »
ت - صبر ، بُعدى از ابعاد توكّل بر خداوند است ، زيرا كسى كه بر خدا توكّل كند بر هر آزار و اذيّتى كه در راه خدا بر او تحميل شود شكيب مىورزد . خداوند مىفرمايد :
وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَاآتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ « 3 » .
« چه مىشود اگر به آنچه خدا و پيامبرش به آنان عطا مىكند خشنود باشند و بگويند : خدا ما را بس است و خدا و پيامبرش ما را از فضل خويش بىنصيب نخواهند گذاشت و ما به خدا رغبت مىورزيم . »
ث - خداوند مىفرمايد :
. . . نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ * الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ « 4 » .
هامش
( 1 ) - سورهء توبه ، آيات 25 - 26 .
( 2 ) - سورهء ابراهيم ، آيهء 12 .
( 3 ) - سورهء توبه ، آيهء 59 .
( 4 ) - سورهء عنكبوت ، آيات 58 - 59 .