در حالى كه اگر چنگ درزدن به ريسمان خداوندى را كنار نهد ، مفهوم چيرگى و قدرت و ارادهء الهى را درنيابد ، و اين حقيقت را به كمال در نخواهد يافت و به دام شيطان گرفتار خواهد شد و بنده ، مملوكى خواهد گشت كه شيطان او را به هر كجا كه مىخواهد مىكشد ، پس هرگاه او را ترساند ، در برابر ترس او تسليم مىشود ، و هرگاه او را با طمعى فريفت در دام او گرفتار مىآيد ، زيرا پناهگاهى نمىيابد كه در آن پناه گيرد يا جايگاه مطمئنّى پيدا نمىكند كه بدان اعتماد كند .
دو - همانا مؤمن ، هنگام توكّل بر خدا عاقبتى جز خير براى خود نمىبيند ، زيرا ( در رويارويى با دشمنان ) يا به شهادت مىرسد و يا به گشايش و پيروزى دست مىيازد . خداوند مىفرمايد :
. . . وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ « 1 » .
« . . . و آنچه در نزد خداست براى آنان كه ايمان آوردهاند و بر پروردگارشان توكّل مىكنند بهتر و پايندهتر است . »
بدين ترتيب ايمان مؤمن به اين كه خدا حتّى پس از مرگ ، پروردگار اوست موجب توكّل او مىگردد .
سه - رشد ويژگىِ شكيبايى نزد مؤمن از ديگر كرانههاى توكّل است ، زيرا او مىداند كه خداوند پاداش نيكوكاران را تباه نمىكند . و اين كه دير يا زود ، پيروزى را براى بندگانش رقم مىزند ، پس ديگر بىتابى چرا ؟
الف - خداوند مىفرمايد :
الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ « 2 » .
« آنان كه صبر پيشه كردند و بر پروردگارشان توكّل مىكنند . »
ب - آيهء زير به يكى از نمونههاى توكّل بر خدا در يكى از جنگهاى مؤمنان در برابر دشمنان اشاره دارد :
لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍوَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً
هامش
( 1 ) - سورهء شورى ، آيهء 36 .
( 2 ) - سورهء نحل ، آيهء 42 .