نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ « 1 » .
« پس از آن كه خدا ما را از كيش شما رهانيده است اگر بدان بازگرديم ، بر خدا دروغ بسته باشيم و ما ديگر بار بدان كيش باز نمىگرديم ، مگر آن كه خدا آن پروردگار ما خواسته باشد زيرا علم پروردگار ما بر همه چيز احاطه دارد . ما بر خدا توكّل مىكنيم . اى پروردگار ما ! ميان ما و قوم ما به حق ، راهى بگشا كه تو بهترين راهگشايان هستى . »
بدين ترتيب است كه وى درپىِ توكّل ، براى فتح و پيروزى دعا مىكند .
چهار - حكم از آن كيست ؟ آيا از آن خداوند يكتاى چيره نيست ؟ پس مؤمنان بايد بر او توكّل كنند . اين يعقوب پيامبر عليه السلام است كه فرزندان خود را براى پيدا كردن يوسف و برادرانش مىفرستد ، ولى پس از آن كه به ايشان دستور مىدهد هنگام وارد شدن به شهر پراكنده شوند ، به ايشان مىگويد تا به خدا توكّل كنند ، و ما از اين ، دو مسأله را درمىيابيم :
1 - اينكه توكّل بايد پس از انجام تصميمات مادىِ لازم باشد ( همان گونه كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « انديشه كن و آنگاه توكّل » ) لكن نبايد آدمى به اين ابزار مادى تكيهء كلّى داشته باشد .
2 - توكّل ، وسوسههاى شيطانىاى كه انسان را از تصميم گرفتن مناسب و در زمان مناسب باز مىدارد ، از بين مىبرد . خداوند مىفرمايد :
وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَاتَدْخُلُوا مِن بَابٍ وَاحدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا للَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ « 2 » .
« گفت : اى پسران من ! از يك دروازه داخل مشويد ؛ از دروازههاى مختلف داخل شويد . و من قضاى خدا را از سر شما دفع نتوانم كرد و هيچ فرمانى جز فرمان خدا نيست . بر او توكّل كردم و توكّل كنندگان بر او توكّل كنند . »
بدين ترتيب است كه ارزش توكّل ، در لحظات دشوار به عنوان يكى از ابعاد پيوند
هامش
( 1 ) - سورهء اعراف ، آيهء 89 .
( 2 ) - سورهء يوسف ، آيهء 67 .