اوّل - پذيرش توبه از سوى خداوند ، راهى است براى توبهء بيشتر بنده به درگاه الهى .
دوم - از شرايط توبه ، شناختن كانونهاى ضعف انسانى و ابعاد خوارىِ اوست و اين كه او پناهگاهى جز خداوند متعال ندارد .
ت - خداوند توبهء نادان را نيز مىپذيرد ، زيرا مىفرمايد :
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ « 1 » .
« پروردگار تو براى كسانى كه از روى نادانى مرتكب كارى زشت شوند ، سپس توبه كنند و به صلاح آيند آمرزنده و مهربان است . »
از اين آيه درمىيابيم كه شرط پذيرفته شدن توبه ، اصلاح پس از گناه است .
ث - خداوند مىفرمايد :
. . . كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ سُوءاً بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ « 2 » .
« . . . خدا بر خويش قرار كرده كه شما را رحمت كند ، زيرا هركس از شما كه از روى نادانى كارى بد كند آنگاه توبه كند و نيكوكار شود بداند كه خدا آمرزنده و مهربان است .
بنابراين مؤمن بايد توبه كند و آنچه را با گناهانش به تباهى كشانده سامان بخشد .
از امام صادق عليه السلام دربارهء اين فرمودهء الهى : وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهْتَدَى رسيده است كه فرمود : « اين آيه تفسيرى دارد كه براساس آن خداوند عملى را نمىپذيرد ، مگر از كسى كه آن را با وفادارى به اين تفسير ، به جاى آورده باشد و نيز شرايط آن بر مؤمنان را به جاى آورده باشد و فرمود : إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ يعنى گناهى كه بنده مرتكب آن شده و حتّى اگر عالم باشد جاهل خواهد بود ، زيرا خويش را با سركشى خدا به خطر انداخته است و خداوند دراين باره از زبان يوسف خطاب به برادرانش مىفرمايد : هَلْ
هامش
( 1 ) - سورهء نحل ، آيهء 119 .
( 2 ) - سورهء انعام ، آيهء 54 .