در مفاهيم اين آيه دقّت كنيد ، مادامى كه آسمانها و زمين براساس حق استوارند صحيح و درست خواهند بود ، امّا اگر بر پايهء هوس استوار شوند به تباهى كشيده خواهند شد . پس حق همان سنّت الهى است كه در كائنات ( يا به تعبير ما نظام طبيعت ) جريان مىيابد .
3 - اهل دوزخ با يكديگر ستيز مىكنند و اين حقيقتى است واقعى كه خطا يا صرف ادّعا يا سخنى تهى نيست . آن حق است . ( حق در اينجا در برابر باطل قرار دارد كه وجود خارجى ندارد . ) خداوند مىفرمايد :
إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ « 1 » .
« اين جدال اهل جهنّم با يكديگر چيزى است كه به حقيقت واقع شود . »
4 - مرگ ، بيهوشيهايى دارد كه يكى پس از ديگرى آدمى را در برمىگيرد . بيهوشى گاهى باطل است ( همچون كسى كه شراب مىنوشد ) ولى بيهوشى مرگ حق است ، آن وضع دشوارى است كه آدمى را به بيهوشى مىبرد ، چنان كه در روز رستخيز و در صحنههاى هولناك آن مردم را مىبينيم كه چونان مستانند در حالى كه مست نيستند ، بلكه عذاب خداوندى شديد است . ( حق در اينجا در برابر خيال و وهم مىآيد . ) خداوند مىفرمايد :
وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ تَحِيدُ « 2 » .
« به راستى كه بيهوشى مرگ فرامىرسد . اين است آنچه از آن مىگريختى . »
5 - در روز قيامت مردم نيز صداى شيون مىشنوند در حالى كه اين صدا وهم و گمان نيست ، بلكه صدايى است بر حق . خداوند مىفرمايد :
يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ « 3 » .
« روزى كه آن آواز سهمناك را به حق مىشنوند ، آن روز ، روز بيرون شدن او از گور است . »
هامش
( 1 ) - سورهء ص ، آيهء 64 .
( 2 ) - سورهء ق ، آيهء 19 .
( 3 ) - سورهء ق ، آيهء 42 .