« ظلمت » گناه نيست بلكه به زحمت انداختن است يعنى » خدايا من با كشتن قبطى خودم را به زحمت انداختم ، فرعون بر من نخواهد بخشود و گرفتارم خواهد كرد . « فغفر له » استجابت دعاى اوست ، ظاهرا موسى در حين دعا كردن ندانست كه خدا دعاى او را اجابت كرده است ، اما وقتى كه در مدين به نزد شعيب عليه السّلام رسيد و او به موسى گفت :
لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
دانست كه خدا دعاى او را قبول كرده است ، در آيهء ديگر قبول دعاى او به لفظ . نجات آمده است
وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ
.
در مجمع البيان فرموده : اين اعتراف به ظلم و سؤال مغفرت مانند
قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ
اعراف / 23 است .
17 -
قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ
.
اين سخن عهدى است از موسى كه ياور و كمك گناهكاران و فرعونيان نخواهد بود ، گويى اين سخن را در اينجا بدان جهت گفته كه احساس كرده تربيت در خانهء فرعون او را اشرافى به بار نياورده بلكه ضد فرعون و يار مظلومان شده است و با قدرتى كه داشته توانسته است قبطى را با مشتى بكشد . على هذا مراد از
أَنْعَمْتَ عَلَيَّ
همان
حُكْماً وَ عِلْماً
است كه گذشت و نيز نيرومندى و توانايى اوست ، گر چه مىشود آن را نجات از كشته شدن و امثال آن نيز دانست « 1 » الميزان نعمت را ولايت الهيه دانسته ، آن وقت آياتى را كه در شأن پيامبران بعد از مبعوث شدن است نقل مىكند ، با آنكه موسى در آن وقت هنوز مبعوث نشده بود ، اگر مراد از ولايت الهيه در حد « علما و حكما » باشد كه گفته شد ، در
هامش
( 1 ) در تفسير صافى فرموده : « بما انعمت على من القوة حتى قتلت رجلا بوكزة » .