مسئول خواهند بود .
16 -
يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ
.
اين سخن در رابطه با بقاء عمل و مسئول و مثاب بودن انسان در مقابل آنست و اينكه عمل به هيچ وجه از بين رفتنى نيست .
كلام اول لقمان دربارهء توحيد و شرك بود ، كلام دومش در زمينهء معاد و مسئول بودن انسان در مقابل عمل است .
گويند : ضمير « انها » راجع به خصلت است يعنى اى پسر عزيز خصلت خود يا بد از عمل انسان ، به قدر دانهء خردل هم باشد ، خدا آن را در روز قيامت حاضر خواهد كرد .
مراد از
فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ
مخفى ماندن عمل در ميان سنگ خار است از آيات بعدى روشن مىشود كه مرادش از « انها » عمل بد و خوب هر دو است دو وصف لطيف خبير تعليل مطلب صدر آيه است . خداوند لطيف و نافذ است دستش به هر كجا مىرسد ، مىتواند عمل را از درون سنگ يا از آسمان يا از زمين بياورد ، خيبر است يعنى مىداند در كجاست و چه عملى است .
در مجمع البيان از ابن مسكان از حضرت صادق صلوات اللَّه عليه نقل كرده :
« قال اتقوا المحقرات من الذنوب فان لها طالبا لا يقولن احدكم اذنب و استغفر اللَّه ان اللَّه تعالى يقول : ان تك مثقال حبة . . . » .
17 -
يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
.
اين وصيت سوم لقمان در رابطه با اعمال نيك است ، در اينجا پسرش را به