جملهء آيات خدا خارج كردن زنده از مرده است و از جملهء آياتش آفريدن شما از خاك مىباشد و همهء آيات در توجيه آيه
فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ . . .
مىباشد .
منظور از
خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ
ظاهرا پيدايش اوليهء انسان است . زيرا به حكم آيهء
وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ
سجده / 8 ، انسان ابتدا از خاك آفريده شده آن گاه نسل و گسترش او به وسيلهء ازدواج و نطفه بوده است ، دقت در آيات نشان مىدهد كه خداوند آدم را به طور انفجار آفريده است ، مانند مبدل شدن عصاى موسى به اژدها ، حيات از آثار ماده نيست بلكه از جانب خدا افاضه مىشود .
« تنتشرون » ظهورش در مرحله دوم و تكثير انسان به وسيله ازدواج مىباشد به هر حال اين آيه مىگويد : از جمله دلائل وجود و قدرت خدا آنست كه شما را از خاك آفريده ، سپس شما بشر هستيد كه گسترش و كثرت پيدا مىكنيد .
« اذا » ى فجائيه براى تفهيم آنست كه ناگهان خاك بشر شد ، بشرى كه پيوسته گسترش پيدا مىكند ، على هذا « ثم » براى تأخير رتبه است .
آرى مبدل شدن خاك به انسان و سپس گسترش آن به وسيله نطفه دليل وجود خداى عالم و قادر و زنده است و گرنه مادهء بى شعور ، قدرت مبدل شدن به انسان و ادامهء آن به وسيله تناسل را ندارد . وجود انسان با آن ويژگيها و اسرار بى پايانش از وجود خالق توانا حكايت دارد .
ظاهرا پيدايش و آفريده شدن همهء جانداران اعم از حيوان و نبات همه چنين بوده است ، يعنى هر يك از انواع حيوان و نبات به قدرت خداوند از خاك آفريده شده سپس به وسيله تناسل و هسته و تخم ، گسترش پيدا كرده است .
21 -
وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ