ما خَلْفَهُمْ
كارهايى است كه در گذشته كردهاند . جمله
إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
حاكى است كه آيندهء آنها را نيز مىداند . و نيز تعليل صدر آيه است يعنى چطور مىشود كه خدا از حال و گذشته آنها با خبر نباشد حال آنكه همه كارها به خدا راجع است ، احوال آنها نيز از جمله امور مىباشد .
77 -
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
.
به دنبال تجزيه و تحليلهاى گذشته در اين آيه و آيه بعدى مؤمنان را به كارهاى شايسته دستور داده و امتنانهاى خدا را بيان داشته است .
به نظر مىآيد : منظور از
ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا
نماز است و از
وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ
كارهاى عبادى است مانند حج و روزه و وضو و غيره و از
وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ
مطلق كارهاى مفيد مىباشد ، مانند نوافل ، صله ارحام ، دستگيرى فقراء و سائر كارهاى مفيد و مستحبّ . چنان كه ارباب تفاسير فرمودهاند . معلوم است كه اينها اسباب فلاح و رستگارى هستند
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
.
78 -
وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ
.
ادامه فرمانهاى خداست ، به نظر مىآيد منظور از « جاهدوا » مطلق تلاش در راه خداست اعم از جنگ و غيره ، نظير
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
عنكبوت / 69 لفظ
هُوَ اجْتَباكُمْ
در مقام امتنان است يعنى خدا شما را براى دين و احكام خود انتخاب كرده است ، امتنان ديگر آنكه
ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ
خدا در دين براى شما سختى و تنگى قرار نداده است ، بلكه شريعتى سهله و سمحه است . اين مطلب در سوره مائده آيه 6 نيز آمده است .
مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ
تقديرش « اعنى ملة ابيكم او اتبعوا ملة ابيكم » است