آنچه خدا كشته ( ميته ) است نمىخوريد .
در تفسير خازن نقل كرده : گويندهء اين سخن بديل بن ورقاء و بشر بن سفيان و يزيد بن خنيس ( از كفار خزاعه ) بودند .
ولى به نظر مىآيد كه مطلب راجع به يك حكم نبوده است وانگهى « مسك » راجع به عبادت است ، خوردن ذبيحه از آن نيست ، به هر حال :
آيه ، اوّل در جواب آنها مىگويد : هر امّتى عبادت بخصوصى دارند كه آن عبادت را مىكنند . على هذا مشركان در اين امر با تو نزاع نكنند ، آن وقت در تحكيم دعوت آن حضرت فرموده به سوى پروردگارت بخوان كه تو بر هدايت راستى هستى گويى مراد از « هدى » صراط است .
چنان كه در مجمع فرموده : « على دين مستقيم » زيرا صراط راست همان هدايت است .
68 و 69 -
وَ إِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ . اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
.
تكميل مطلب سابق است ، حواله به علم خدا در واقع تهديد است يعنى خدا از كارتان آگاه است و شما را مجازات خواهد كرد چنان كه :
اللَّهُ يَحْكُمُ . . .
آن را بيان مىكند . منظور از « تختلفون » اختلاف و مخالفت با حقّ است .
70 -
أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ
.
اين آيه تعليل
اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ
است ، يعنى خدا به آنچه در آسمان و زمين هست دانا است ، كار شما نيز جزئى از آنهاست ، « ذلك » اوّل اشاره است به « ما » يعنى ما فى السماء و الارض در كتاب بخصوصى ثبت است ، اين جمله