از حق و واقعيت عدول مىكنند .
در اين آيه سخن از خلقت آسمانها و زمين است ، آن گاه يك نظام بسيار عجيب مطرح مىشود و آن اينكه آفتاب بر درياهايى كه هزار فرسخ در هزار فرسخ سطح آنهاست مىتابد ، آبها تبخير مىشوند ، ابرها به سوى خشكيها حركت مىكنند ، بارانها و برفها بر زمين مىبارند روئيدنيها كه پشتوانه زندگى هستند مىرويند ، تا ارادهء خدا جاى خود را مىگيرد ، اينها بزرگترين معجزه و بالاتر از عصاى موسى مىباشند ولى تكرار و پى در پى بودن آن در نظر انسان از اهميتش كاسته است ، بايد قرآن تذكر بدهد ، انسان تفكر كند سبحان اللَّه از هيزمى به نام درخت مو و درخت سيب ، انگور شيرين و سيب قرمز خارج مىشود . از يك تخم هندوانه به وزن هيچ : هندوانه بيست كيلويى به وجود مىآيد ، تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل . منظور از « إله » كسى است كه آفريننده و مدبر است .
ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها
يعنى در قدرت شما نبود و شما قادر نيستيد كه درختان آن باغات را برويانيد ، سبحان اللَّه ! عجبا ! شگفتا ! چه مشيت و چه قدرتى است كه املاح زمين آبهاى دريا و گازهاى هوا را بهم آميخته ، هزاران نوع روئيدنى و خوراكى به وجود مىآورد آمدن « يعدلون » در اينجا ظاهرا براى آنست كه فهم اين مطلب آسان است ولى مشركان از آن عدول مىكنند .
61 -
أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ
.
بخش ديگرى از نظام جهان و نفوذ ارادهء خدا در خلقت و تدبير و عالم « امر » است « 1 » چهار مسئله در اينجا مطرح است .
هامش
( 1 ) بنا بر آنكه مراد از الامر درأَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُتدبير مخلوقات باشد .