منظور از « يشهدون » ظاهرا گواهى دادن است يعنى : گفتند : ابراهيم را پيش چشم مردم بياوريد تا گواهى دهند كه به گوش خود شنيدهاند ، ابراهيم از بتها به بدى ياد مىكرد .
62 و 63 -
قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ
لفظ « بآلهتنا » نشان مىدهد كه آنها ابراهيم را بت پرست نمىدانستند .
اينكه فرمود :
بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ
سخن جدى نيست تا دروغ باشد اين گونه كلمات در مخاصمات مشهور است آن براى الزام خصم بود ، يعنى : شاهد حال حكايت مىكند كه اين عمل كار بت بزرگ است . اگر سخن گفتن بلد هستند از خودشان بپرسيد ، در صحيح بخارى جزء 4 باب قول اللَّه :
وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا
از ابو هريره نقل كرده ابراهيم دروغ نگفت مگر در سه مورد دو تا براى خدا و يكى براى زنش ساره ، و آنجا كه گفت
إِنِّي سَقِيمٌ
و آنجا كه گفت :
بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا
و آنجا كه گفت : ساره خواهر من است .
ناگفته نماند : ابو هريره از اين غلطها بسيار كرده است 64 -
فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ
اين اشاره بتأثر آنها از جواب آن حضرت است و اين كلام در ضمير آنها بوده است و در ضمير خودشان گفتهاند كه ابراهيم در اينكارش ظالم نيست بلكه ظالم مائيم كه اين موجودات بيجان را پرستش مىكنيم
فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ
يعنى به باطل خود برگشته و انديشه كردند ، اينكه گفتهاند : به يكديگر برگشتند ظاهرا درست نيست .
65 -
ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ
يعنى باطل را بجاى حق گذاشتند ، به عبارت ديگر در حال تفكر و ملامت