شنوايى و بينايى ، جهان خارج به درون انسان وارد شده و به وسيله عقل ، تحليل و تجزيه مىگردد ، علّت جهنمى بودن كفار آنست كه چشمشان از ديدن آيات خدا در پرده است ، « عن ذكرى » نشان مىدهد كه آيات خدا را مىبينند ولى به ايشان تذكر نمىآورد ، قدرت شنوايى نداشتن نيز همين طور است ، اين حالت در اثر اعمال ناشايست ايشان ملكه گرديده است
كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ
غافر / 34 ، از امام صادق عليه السّلام نقل شده كه ذكر را بولايت امير المؤمنين عليه السّلام تفسير فرمودهاند ، آن از باب بيان مصداق است .
102 -
أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا
.
اين آيه نتيجه گيرى از سه آيهء قبل است ، منظور از عبادى همه معبودهاى باطل است كه بشر به آنها روى آورده و از خدا بريده است امثال ملائكه ، جن و انسانهاى پاك ، چنان كه در الميزان فرموده است حتى اصنام و اوثان كه در بعضى از آيات به آنها « عبد » اطلاق شده است :
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ
اعراف / 194 ، بنا به فرموده طبرسى در اين كلام ، محذوفى هست و تقدير آن : « ان يتخذوا عبادى من دونى اولياء ينصرونهم و يدفعون عقابى عنهم » يعنى آيا كافران گمان كردهاند كه بندگان مرا براى خود سرپرست گيرند تا به آنها يارى كنند و از عقاب من مانعشان شوند ؟ نه نمىتوانند بلكه ما جهنم را براى كافران پذيرايى آماده كردهايم و آنها به عذاب خواهند رفت مانند ميهمان كه با مائده و طعام نازل مىشود .