و به دست كسى داده نمىشود ، جمع آمدن مجرمين ، يقولون ، يا ويلتنا و مفرد آمدن كتاب در دو بار ، نيز شاهد ديگر اين سخن است .
آيات قرآن مجيد صريحند در اينكه قطع نظر از نامهء عمل افراد براى امّتها نيز نامه عملى هست مانند :
كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا . . .
هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ
جاثيه / 28 ، 29 .
يا وَيْلَتَنا
كلمهايست كه در وقت گرفتارى گفته مىشود ،
ما لِهذَا الْكِتابِ
حاكى از وحشت و تعجّب است ، صغيره و كبيره وصف گناهان است يعنى خطيئه صغيره و كبيره ،
وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً
مبيّن تجسّم اعمال است يعنى نفس عملها را حاضر شده مىيابند ، آيات دربارهء مجسّم شدن اعمال زياد است
وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ . . .
نشان مىدهد كه عذاب آنها در اثر اعمال خودشان است .
50 -
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَ هُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا
.
مسأله سجدهء ملائكه و امتناع ابليس مقدمه است بر اينكه ، ابليس و فرزندان او را سرپرست مگيريد زيرا كه او از اوّل بر پدر شما خاضع نشده و در پى فريفتن شماست . آيه دلالت دارد . اولا : ابليس از جنس فرشتگان نيست ، بلكه از طايفه جنّ بوده است . ثانيا : او را فرزندانى هست ، در جاى ديگر فرموده است او را قبيلهاى هست :
إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ
اعراف / 27 . ثالثا : شيطان و فرزندانش همه دشمن بشر و به فكر فريفتن او هستند .
منظور از « بدل » عوض گرفتن شيطان است به جاى خدا ، يعنى به عوض خدا به شيطان عبادت شود ، تقدير آن « بئس البدل ابليس بدلا للظالمين » و يا « بئس للظالمين بدلا من اللَّه ابليس و ذريته » است ، به چند امر ذيل توجه فرمائيد اول : منظور از « اولياء » به قرينهء آيهء بعدى ، تدبير كنندگان و معبودها