رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ
.
لفظ « ما » در
إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ
به معنى وقت است ، يعنى مگر آن گاه كه خدا بخواهد و يا ماء مصدريه است يعنى : مگر به خواست و مشيت خداى تو جملهء
ما دامَتِ . . .
هم دلالت مىكنند كه در آخرت سماوات و ارضى خواهد بود و هم خلود را تأكيد مىكند « 1 » گويند :
إِلَّا ما شاءَ . . .
براى اثبات قدرت خداست و اينكه خدا از بيرون كردن آنها مسلوب القدرة نيست و گرنه ، آنها در آتش مخلّد مىباشند و اين استثناء واقع شدنى نيست به نظر اين اشخاص معنى
إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ
آن است كه : خدا به عذاب آنها ادامه خواهد داد و ارادهء او همان مخلّد بودن آنها در عذاب است ولى ذيل اين آيه با آيهء بعدى متفاوت است چنان كه خواهد آمد .
قول ديگر آن است كه : اين آيه دربارهء كسانى است كه بعد از چندى از آتش بيرون خواهند آمد نه دربارهء آنان كه در آتش مخلّد خواهند بود در اين زمينه روايات بسيارى از امامان عليهم السّلام نقل شده از آن جمله يازده روايت در تفسير برهان آمده است كه امام صادق عليه السّلام فرمايد :
هذه فى الذين يخرجون من النار
و عبارت درايت امام كاظم عليه السّلام چنين است :
يدخلون النار بذنوبهم و يخرجون بعفو اللَّه
و در روايت امام باقر عليه السّلام در تفسير عياشى آمده :
« هاتان الايتان فى غير اهل الخلود . . . »
بنا بر اين ، استثناء در جاى خود واقع است ابن كثير در تفسير خود از ابن عباس و حسن نقل كرده كه
إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ
دربارهء گناهكاران از اهل توحيد است نه دربارهء كفار . بقيهء سخن در سورهء انعام ذيل آيهء 128
قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ . . .
ديده شود و در كتاب قاموس قرآن ( مادهء خلد )
هامش
( 1 ) آيهيَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُو آيهءوَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُدليل وجود سماوات و ارض در آخرت است .