اين دليل مركب است از آنچه به دست خدا به وجود آمده و آنچه بشر ساخته است و همه دليل صنع خدا و نظم متقن او است ، اگر سايه وجود نداشت و اگر اجسام از نفوذ حرارت آفتاب جلوگيرى نمىكردند كار ما و حيوانات و نباتات در مقابل نور آفتاب تمام بود ، با اندك دقت به اهميت سايه پى خواهيم برد ، غارهاى كوهها نيز روى غرضى به وجود آمدهاند ، ارادهء خدا در آنها نيز جارى است و اگر كوهها مانند ديوار بودند ، بشر و حيوان به زحمت مىافتادند .
در مجمع البيان فرموده : خدا نفرمود : و پيراهنهايى كه شما را از سرما حفظ مىكنند زيرا آنچه از گرما حفظ مىكند از سرما نيز حفظ خواهد كرد ، چرا
تَقِيكُمُ الْحَرَّ
گفت با آنكه بيشتر از سرما حفظ مىكند ؟ اين به علّت آنست كه مخاطبين آيه كه اهل عربستان هستند از پيراهن ، بيشتر براى گرما استفاده مىكردند .
منظور از
سَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ
ظاهرا زرههاى جنگ است كه انسان را از سختيهاى ، سلاح دشمن حفظ مىكند يا آن به معنى جنگ و تقديرش « تقيكم من بأسكم » است ، همه اينها براى آنست كه شما تسليم حق تعالى شويد و اسلام آوريد .
82 -
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ
تسليتى است براى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله كه اگر آنها از اين تذكرات اعراض كردند بر تو ضررى نيست كه تو وظيفهء خود را انجام دادهاى ، منظور تبليغ روشن يا تبليغى روشنگر است .
83 -
يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ
يعنى : آنها مقصر و مسئول هستند زير كفرشان از روى عناد است نه آگاهى مانند :
وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ
نمل / 14 يعنى در مقام علم ، نعمت و