حركت به وسيلهء نور آفتاب از مشيت خدا پيروى مىكنند اين آيات ظاهرا استدلال است بر مشركان كه مىبينند موجودات از ارادهء خدا اطاعت مىكنند .
و مطيع و منقاد خدا هستند پس چرا آنها از خدا اطاعت و پرستش نمىكنند .
منظور از
أَ وَ لَمْ يَرَوْا
ديدن و نگاه كردن است كه حركت سايهء اجسام يك چيز ديدنى است ، فاعل « يروا » مشركان است
مِنْ شَيْءٍ
بيان
ما خَلَقَ اللَّهُ
مىباشد . سايه را از اول آفتاب تا ظهر ، ظل گويند و از ظهر به بعد به علت برگشتن آن ، فىء گويند ، علّت جمع آمدن ظلال ظاهرا متعدد بودن آن در جهات و اطراف شىء است و نيز جهات شىء غير از يمين ، همه شمال هستند لذا شمائل جمع آمده است چنان كه الميزان فرموده است
وَ هُمْ داخِرُونَ
راجع است به « ظلال » كه به خدا منقاد مىباشند در آيهء ديگر چنين آمده :
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ
رعد / 15 .
49 -
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِكَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ
آيهء گذشته راجع به سايهء اجسام بود ، اين آيه راجع به خود موجودات است منظور از سجده چنان كه در آيهء گذشته گفته شد ، خضوع و انقياد ذاتى و تكوينى است « من دابة » بيان « ما » است ، معلوم مىشود كه در آسمانها نيز جنبندگانى هست چنان كه از آيه
وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ
شورى / 29 و از آيات ديگر نيز معلوم مىشود . آن گاه اشاره به سجدهء ملائكه شده و روشن شده كه ملائكه در مقابل فرمان خدا تكبر و خود بزرگ بينى نمىكنند حالا كه ملائكه تكبر نمىكنند ، مشركان كه از آنها كمتر هستند چرا تكبر مىكنند ؟ ! انسان و جن نيز در
ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ
داخل مىباشند كه