يعنى آنها بىشك و لا محاله مسئول و معاقبند ، زيرا كه خدا انكارى را كه پنهان مىكنند و استكبارى را كه اظهار مىدارند ، آگاه است ، جملهء
إِنَّهُ لا يُحِبُّ . . .
تأكيد صدر آيه است ، وقتى كه خدا مستكبران را دوست ندارد ، پس عذابشان خواهد كرد . مستكبران كسانى هستند كه از اطاعت حق و دستورهاى خدا ، خود را كنار مىكشند و خويشتن را از قبول آن بزرگ و بالاتر مىبينند و خلاصه :
به خدا خاضع نمىشوند .
24 -
وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
.
اين سخن گوشهء از استكبار آنهاست كه ما انزل اللَّه را افسانهها خوانده ، اقوال پيامبران گذشته را نيز بر آن اضافه مىكنند ولى مؤمنان
إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً
هستند .
در مجمع البيان فرموده : اين آيه دربارهء آن شانزده نفر نازل شد كه در موسم حج در دروازههاى مكه ايستادند و چون وارد شوندگان از آنان مىپرسيدند جواب مىدادند : سخن اين مرد ( رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله ) همان اباطيل و افسانههاى گذشتگان است ، نگارنده گويد : با سخن آنها تطبيق مىشود و گرنه ظاهرا مطلب آيه اعم از آنست .
25 -
لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ
يعنى : غايت و نتيجه سخنشان آن مىشود كه روز قيامت هم مسئول گناهان خود خواهند بود و هم مسئول قسمتى از گناهان كسانى كه آنها را گمراه مىكنند بدانيد بد بارى است كه بر دوش مىكشند « 1 » .
هامش
( 1 ) در الميزان فرموده : قيدبِغَيْرِ عِلْمٍنسبت به گمراه شدگان است كه از روى تقليد و بدون علم از بزرگان خود پيروى كردهاند ، على هذا تقدير آن « به غير علم منهم » است .