كه مغضوب است ، جمع آمدن « يبعثون » دليل است كه از اول مسئله عموم انسانها در نظر بوده و مراد از سجده ملائكه عموم بشر بوده است ،
يَوْمِ يُبْعَثُونَ
دلالت ندارد كه خواسته حتى در برزخ هم انسانها را اغفال كند بلكه حاكى است كه خواسته حتى بعد از انقراض بشريت نيز در مهلت باشد .
به هر حال ابليس تا روز بعثت خلائق مهلت خواسته ولى خدا تا « وقت معلوم عند اللَّه » مهلت داده است ، اين دو وقت يكى نيست ، ظاهرا منظور از « وقت معلوم عند اللَّه » مهلت داده است ، اين دو وقت يكى نيست ، ظاهرا منظور از « وقت معلوم روز تارمار شدن جهان و شروع آخرت است كه با روز بعث فاصله زيادى خواهد داشت على هذا تا انسان هست ابليس مهلت دارد ، در صافى از علل الشرائع از امام صادق عليه السّلام نقل شده : منظور از
يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ
انقراض بشريت « 1 » است « منظرين » نشان مىدهد كه مهلت شدگان ديگرى نيز هستند ، آنها قهرا ملائكه هستند كه بر خلاف ابليس كمكهاى انسان مىباشند ، كه در نكتهها خواهد آمد .
39 و 40 -
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ
منظور از اغواء و اضلال خدا ، خارج كردن ابليس از مقام قدس و مورد لعنت بودن اوست « 2 » آرى خدا او را اين چنين اضلال كرد ، چون خدا اين سخن را رد نمىكند معلوم است كه آن را قبول دارد ولى اين اضلال در مقام دوم و بعد از سرپيچى ابليس است و لذا چنين اضلالى از خدا قبيح نيست
هامش
( 1 )
« عن الصادق ( ع ) انه سئل عنه فقال يوم الوقت المعلوم يوم ينفخ فى الصور نفحة واحدة فيموت ابليس ما بين النفخة الاولى و الثانية .
( 2 ) لعنت كردن دائمى به شيطان ، اضلال او از طريق سعادت است .