لفظ قطران نكره است يك نوع قطران بدن آنها را مىپوشاند و به صورت پيراهن در مىآيد و آتش چهرههايشان را مىپوشاند ( نعوذ باللّه من النار ) .
51 -
لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ
اين همان انتقام خدايى است ، از آيه روشن مىشود كه مجازات با اعمال انسانهاست و اعمال در آن روز مجسم مىشود ، ظاهرا مراد از « ليجزى » سزاى اعمال بد است ، سريع الحساب نشان مىدهد كه از حين عمل ، مجازات خداوند شروع مىشود ولى ظاهر شدن آن در روز قيامت خواهد بود چنان كه در سورهء رعد / 41 گذشت و اللَّه العالم .
52 -
هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِيُنْذَرُوا بِهِ وَ لِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ لِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ
ظاهرا « هذا » اشاره است به همهء مطالب سوره ، نه به تمام قرآن و نه به
وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا
چنان كه گفتهاند .
وَ لِيُنْذَرُوا
براى غايت و تعليل است آن عطف است بر چيزى كه گفتن آن لازم نبوده و شايد آن را از « بلاغ » بفهميم و تقدير چنين بشود « هذا بلاغ للناس ليتم لهم الحجة و لينذروا به . . . » با اين آيه ، سورهء مباركه تمام مىشود و آخر آن به اولش بر مىگردد . چون منظور از
لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ
در اول سوره همان راه يافتن به
أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ
است . و آن تذكرى است براى عاقلان ولى ديگران مصداق
وَ لا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً
مىباشند در شب دوم ربيع الاول هزار و چهارصد و دو ( 1402 ) مطابق 8 / 10 / 1360 از تفسير سورهء ابراهيم فارغ شدم .
و الحمد للَّه و هو خير ختام .