علل و مقتضيّات مىكند
يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ
نشان مىدهد كه بنده ، ظلم را با اختيار خود شروع مىكند ، سپس خدا گمراهش مىنمايد چنان كه فرموده :
فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ
صف / 5 در اين زمينه مطلبى هست كه در نكتهها خواهد آمد .
ناگفته نماند : تثبيت ، ثمره و نتيجهء قول ثابت است .
28 -
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ
.
اين آيه و دو آيهء بعدى دربارهء آنهايى است كه به كلمه خبيثه شرك و كفر چسبيده و در اثر كفران ، نعمت خدا را به نقمت مبدل كردهاند و به جاى رسيدن موهبات و سعادت دنيا و آخرت ، خودشان و قوم خود را اهل جهنم كردهاند و از اينكه قوم خود را وارد جهنم كردهاند فهميده مىشود كه مراد از « الذين » همان مستكبران و پيشوايان ستمگر هستند كه در آيه 21 گذشت ، دربارهء فرعون آمده :
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ
هود / 98
وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ
قصص / 41 ، منظور از تبديل نعمت در آيه ظاهرا استفادههاى انحرافى از نعمتهاى خداست و اگر مراد تبديل شكر به كفران باشد منظور شكر عملى است ، آيه خطاب است به رسول خدا ، يعنى : آيا نگاه نكردى به آنان كه از اقوام گذشته و از قوم تو كه نعمت خدا را تبديل كردند .
در مجمع البيان از امام صادق عليه السّلام نقل شده كه فرمود :
« نحن و اللَّه نعمة اللَّه التي انعم بها على عباده و بنا يفوز من فاز »
و نيز از على عليه السّلام نقل شده : مراد از « الذين » كفار قريش است و نيز از آن حضرت منقول است كه مراد از آن دو گروه بدكار از قريش بنى اميه و بنى مغيرة مىباشند .
ناگفته نماند : همه اينها از باب مصداق است ، مضمون آيه اعم از اينهاست .
29 -
جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ
.