على هذا مراد از « يتولهم » همان پيروى و تبعيت است .
52 -
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ
.
فاء نتيجهء
لا يَهْدِي الْقَوْمَ . . .
است يعنى چون خدا ظالمان را هدايت نمىكند در نتيجه مىبينى كه . . . مراد از بيمار دلان در اينجا منافقانند كه خدا دربارهء آنها فرموده :
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً
بقره / 10
يُسارِعُونَ فِيهِمْ
يعنى شتاب مىكنند در موالات و حامى گرفتن آنها . عذرشان اين است كه مىترسيم در آينده حادثهاى روى آورد كه از حمايت آنها بىبهره باشيم .
ممكن است اين سخن در ضميرشان بوده نه اينكه به زبان آورده باشند .
فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ
.
به نظرم مراد از « الفتح » فتح مكه است كه پيوسته در فكر مسلمانان بود و مراد از « امر » جريانى است از قبيل شكست كفار و غيره كه حكايت از استقرار اسلام كند ، در اين صورت آنها از عهدى كه با اهل كتاب بسته و آن را در دل پنهان داشتند نادم مىشدند نه از اينكه چرا عهد بستهاند بلكه از اين جهت كه مىديدند تلاششان به هدر رفت چنان كه
حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ
در آيهء بعدى آن را روشن مىكند .
53 -
وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ
.
ابو عمرو يكى از قارئان « يقول » را با فتح و ديگران با ضم خواندهاند « 1 »
هامش
( 1 ) « يقول » بنا بر قرائت فتح ، عطف است به « يأتى » در آيه سابق و بنا بر ضم جمله مستأنفه است .