راجع به تكذيب امتحانها و اين آيه راجع به تكذيب پيامبران است . نظير اين آيه است :
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ
( نوح )
رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ
يونس / 74 .
به نظر بعضى از محققين مراد از تكذيب قبلى ، تكذيب امتحانها است يعنى آنها كه قبلا امتحانها و بأساء و ضراء را تكذيب كرده بودند در شأنشان نبود كه به دعوت پيامبران ايمان بياورند ، اين اثر مهرى بود كه خدا به دلهايشان زده بود . ولى اين در صورتى است كه آمدن امتحانها پيش از آمدن پيامبران باشد با آنكه ظهور
ما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ
در آمدن امتحانها بعد از بعثت پيامبران است وانگهى مفعول « ليؤمنوا » همان مفعول
بِما كَذَّبُوا
است مخصوصا نظر به لفظ « به » كه در آيهء يونس / 74 واقع شده است پس ايمان و تكذيب هر دو به يك چيز مربوط است نه به دو چيز .
به نظر مىآيد : مراد از تكذيب قبلى ، حالت عدم همان قبلى باشد يعنى آنها قبل از آمدن پيامبران در اثر گناه و طغيان حالتى پيدا كرده بودند كه موعظه در آنها كارگر نبود و دلهايشان مهر شده بود ، جملهء
كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ
در اين آيه و جملهء
كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ
در سورهء يونس ، نشان مىدهد كه كفر و طغيان قلوب آنها را از اثر انداخته بود ، يعنى آنها قبلا در اثر طغيان ، حالت تكذيب در خود به وجود آورده بودند و در شأنشان نبود كه بعد از آمدن پيامبران به دعوت آنها ايمان بياورند ، اين مطلب در آيهء ديگرى به طور مطلق آمده است :
وَ لَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَ ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ
يونس / 13 در خاتمه دو نكته لازم به تذكر است :
اول : در بعضى از روايات نقل شده كه : منظور از تكذيب قبلى ، تكذيب در عالم ذر است ( و اللَّه العالم ) دوم : اگر گويند : پس آمدن پيامبران چه اثرى