زنبور عسل ، ماهيان و غيره شاهد گوياى اين مطلب است ، تمدنهايى از اين جنبندگان كه در اطراف ما هستند وجود دارد كه علم و كاوش بشرى هنوز به آنها راه نيافته است و اين آيه فتح البابى است براى كاوش در زندگى و نظامات آنها ، در اين زمينه كتابهاى مفصلى نوشته شده است .
ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ
مراد از كتاب ، كتاب طبيعت و جهان است ، يعنى ما دربارهء آفريدهها اصلا كوتاهى نكردهايم و هر چيز را در جاى خودش قرار دادهايم
ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
يعنى در جهان پديد مىشوند سپس بسوى پروردگارشان برمىگردند و مىميرند مثل انسانها .
اين پديدههاى عجيب كه بعضى حتى از انسان پيشرفتهتر هستند با ارادهء ازلى در روى اين خاك پديدار گشته و شاهد گوياى وسعت قدرت پروردگار مىباشند و آن گاه همچون انسانها در افق غروب قرار مىگيرند ، خدا مىداند كه آيا مثل انسانها زنده خواهند شد يا نه ؟
نگارنده براى مجسم كردن اين آيه الفاظى پيدا نمىكنم يك بار ديگر مىخوانم
ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
.
39 -
وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَ بُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
.
آرى آنان كه از دريچههاى طبيعت و جهان جمال و جلال كبريايى را نبينند و از گويندگان وحى نشنوند بلكه آنها را تكذيب كنند و در بت پرستى ، طاغوت پرستى و خود پرستى بمانند ، كرانند ، لال هستند و در تاريكيهاى كفر و جهل بسر مىبرند .
جملهء
مَنْ يَشَأِ اللَّهُ . . .
نشان مىدهد كه اين اضلال و هدايت از جانب