باشد و بايد برگردانيد و از آنها گرفت . پنجم : اگر زن مسلمه كافره شد و ملحق شد بكفّار بايد مهريّه كه شوهر مسلمانش به او داده از آنها پس گرفت .
تنبيه : كفارى كه با مسلمين معاهده كردند كه متعرّض يك ديگر نشوند كه يكى از معاهدات اينست كه كه اگر يكى از كفّار دست گير مسلمانان شد بايد برگردانيد به آنها و اگر يكى از مسلمانان دست گير كفّار شد بايد برگردانند به مسلمانان ، لكن اين حكم در حق رجال است دون نساء كه اگر مسلمان شدند و آمدند نزد مسلمانان نبايد برگرداند بكفّار اين خلاصهء مفاد آيهء شريفه است سپس در مقام تطبيق برائيم .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ
كه بعض زنهاى مؤمنه در مكّه معظّمه كه شوهرهاى آنها ايمان نياوردند و آنها ايمان آوردند هجرت كردند بمدينه چون ديگر بر آنها حرام بودند و ازدواج آنها منقطع شد .
فَامْتَحِنُوهُنَّ
امتحان كنيد آنها را كه دعوى ايمان آنها از روى حقيقت است يا اغراض و مقاصد ديگرى در نظر دارند و در طريق امتحان مفسّرين اقوال زيادى دارند ، بعضى گفتند : ذكر شهادتين . بعضى گفتند : قسم ياد كنند كه ما نيامديم مگر بر رغبت دين اسلام . بعضى گفتند : قسم ياد كنند كه ما از راه بغض از ازدواج يا طمع دنيا و مال نيامديم ، بعضى گفتند : امتحان آنها مفاد آيهء بعد است .
اقول : تمام تفسير برأى است و امتحانات مختلف است و در آيه بيانى از اين حيث نفرموده و آيهء بعد پس از امتحان است و ملاك امتحان اينست كه علم پيدا كنيد كه اينها ايمان آوردهاند ، چنانچه در جمله بعد تصريح مىفرمايد :
اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ
اشاره به اين كه شما روى موازين شرعيّه امتحان كنيد و حقيقت و واقع امر را خدا ميداند .
فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ
كه بر شما به حكم شرع ثابت شد كه اينها ايمان آوردهاند .
فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ
و لو معاهده كرده باشند با كفّار كه اگر