و انس و ملك حتّى وحوش زنده مىشوند و در صحراى محشر مجتمع مىشوند از خوب و بد صغير و كبير مؤمن و كافر .
فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا
چه اعمال ظاهريه و باطنيّه و خيالات نفسانيّه و امور قلبيه و مقاصد سريه كه
أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً
بعلاوه نامههاى عمل كه
لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها
كهف آيهء 47 و احدى نيست كه مبعوث نشود كه مىفرمايد :
وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً
كهف آيهء 45 بعلاوه شهود يوم القيامة ملائكهء كتبه و ملائكهء حفظه و السنه و جلود و انبياء و غير اينها كه جايى بر انكار باقى نمىماند
وَ نَسُوهُ
لكن خود انسان فراموش مىكند بخصوص با وحشت و اضطرابى كه پيدا مىكند
وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
حاضر و ناظر و خبير و بصير و محيط است و احتياج به شاهد ندارد
وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً
در بسيارى از آيات .
چون شهادت داد حق كبود ملك * تا شود اندر شهادت مشترك
[ سوره المجادلة ( 58 ) : آيه 7 ]
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ( 7 )
آيا نمىبينى اينكه خداى متعال مىداند آنچه در آسمانها است و آنچه در زمين است نمىباشد از نجوى سه نفر مگر اينكه خدا چهارمى آنها است و نه پنج نفر مگر اينكه او ششمى آنها است و نه كمتر از سه نفر و نه زيادتر از پنج مگر اينكه او با آنها است هر كجا باشند سپس خبر مىدهد آنها را به آنچه عمل كردند روز قيامت محققا خداى متعال به هر چيزى عالم است .
أَ لَمْ تَرَ
مراد رؤيت به چشم نيست زيرا علم ديدنى نيست آنچه قابل رؤيت است جسم است بلكه مراد رؤيت قلب است كه درك باشد كه از روى مدرك و دليل و برهان معرفت پيدا كند و سر اينكه خطاب به پيغمبر است و نفرمود « الم يروا » براى اينست كه آنها همچه معرفتى نداشتند و خيال مىكردند كه خدا خبر از نجواى آنها ندارد .
أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ
از ملائكه و خصوصيات هر يك از اين كرات سماويه و سدرة المنتهى و جنة المأوى و بيت المعمور و لوح و قلم و عرش و كرسى