بلكه گمان كرديد كه پيغمبر و مؤمنين كه در خدمتش مشرف شدند به مكه هرگز ديگر برنمىگردند بسوى اهل و عيال خود تمام بدست مشركين كشته مى شوند و اين گمان بد زينت داده شده در قلوب شما و گمان كرديد گمان بدى و هستيد شما قومى هلاك شده .
بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً
بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ
لن براى نفى ابد است كه هرگز پيغمبر از اين مسافرت برنميگردد بالاخص با تأكيد بكلمهء ابدا .
وَ الْمُؤْمِنُونَ
آنها هم هرگز برگشت ندارند
إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً
تمام كشته ميشوند و بسوى اهل خود برنميگردند ابدا .
وَ زُيِّنَ ذلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ
زينت دهنده شيطان است كه وسوسه مىكند چنانچه ميفرمايد :
وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنِّي جارٌ لَكُمْ
انفال ، آيهء 50 .
[ سوره الفتح ( 48 ) : آيه 12 ]
بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً ( 12 )
وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ
نه به نصرت الهى اعتماد داشتيد ، و نه بوعدههاى قرآنى ، و نه به فرمايشات پيغمبر بلكه معتمد شما همان وعدهء شيطانى بود .
وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً
خود را به هلاكت ابدى انداختيد و به عذاب هميشگى گرفتار نموديد .
تنبيه : حال اين اعراب بعينه حال جوانان امروزه رجالا و نساء است كه نميروند تحصيل علم بعقايد و اخلاق و احكام دين كنند نزد علما بلكه يفرون من العلماء فرار الغنم من الذئب ، و معتذر ميشوند كه اشتغال دنيويه بما فرصت نميدهد و لكن قلبا معتقد نيستند و علاقه بدين ندارند با عيبهاى نگفتنى .
[ سوره الفتح ( 48 ) : آيه 13 ]
وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً ( 13 )
و كسى كه ايمان به خدا و رسول نياورد پس محققا ما براى كفار مهيا نمودهايم سعير آتش جهنم را .
وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
لازم نيست كه منكر وجود حق و رسالت رسول باشد بلكه اگر يكى از دستورات الهى و فرمايشات رسول و احكام قرآنى و بيانات ائمهء هدى را منكر شد صدق مىكند كه لم يؤمن باللّه و رسوله .