به خوبى معلوم مىشود كه اولا خطاب به مؤمنين است :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
كه حقيقتا ايمان آورده باشند و مراد از :
أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ
قسم دوم مراد است كه امورى كه مدخليت در ايمان دارد و اينها در امر توحيد و رسالت و معاد مخالفت نداشتند پس منحصر است بامر ولايت كه ميفرمايد :
وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ
چون باعث زوال ايمان مىشود و مورث بطلان كليهء اعمال .
[ سوره محمد ( 47 ) : آيه 34 ]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ( 34 )
محققا كسانى كه كافر شدند و مانع ديگران شدند كه ايمان بياورند پس از آن مردند و آنها كافر بودند پس هرگز خدا آنها را نمىآمرزد . چنانچه در جاى ديگر ميفرمايد :
وَ لَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً
نساء آيه 22 . و سر اين مطلب آن است كه مغفرت الهى و لو بسيار توسعه دارد حتى انبياء و ملائكه هم به اين توسعه نميدانستند لكن قابليت محل هم شرط است و او فقط ايمان است لذا ميفرمايد :
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ
كه اگر قبل الموت ايمان آورد پذيرفته مىشود . و اين جمله دلالت دارد بر قبولى توبه مرتد چنانچه محققين گفتند خلافا لجماعتى كه گفتند توبهء مرتد قبول نميشود .
أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً
و از اين جمله هم ميتوان استفاده كرد كه دستگاه بهشت و جهنم قبلا موجود شده چنانچه آيات بسيارى دلالت دارد و در موارد زيادى تذكر دادهايم خلافا لكسانى كه گفتند در قيامت مهيا مىشود .
فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
چون از قابليت مغفرت افتادند و خداوند حكيم در محل غير قابل افاضه نمىكند زيرا قبيح است مثل اينكه سگ را ببرند بالاى مجلسى كه تمام اشراف و اعيان نشسته باشند ، يا عذره را بگذارند در ميان سفره كه تمام انواع اطعمه و اشربه در آن سفره باشد بلكه مورد اقبح از اينها است و از شخص حكيم عادل محال است صادر شود لذا تعبير به لن كرده كه نفى ابد است .