به جماعت است ممكن است بگوئيم : اشاره به طبيعى و دهرى و لا مذهب است كه اصلا منكر معاد هستند چنانچه گفتند :
وَ قالُوا ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ
جاثيه آيهء 23 ، و
وَ قالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ
انعام ، آيهء 29 . و گفتند :
هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ * إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ
مؤمنون آيهء 38 و 39 ، و غير اينها از آيات ، و ممكن است اشاره بجماعتى باشد كه معاد را در همين دنيا ميدانند و ميگويند :
انسان كه مرد روحش تعلق ميگيرد به بدن انسان ديگر و هكذا و ابدان خاك مىشود ، و ممكن است اشاره باشد به كسانى كه معاد جسمانى را منكراند و ميگويند : روح تعلق ميگيرد بقالب مثالى و بدن حور قليايى ، و ممكن است اشاره باشد به كسانى كه ميگويند :
روح پس از رها كردن بدن ميرود در صقع ملائكه و بالجمله منكر عود روح به بدن هستند ، و بعيد نيست كه بگوئيم شامل تمام اينها مىشود .
إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى
همين يك مردن است
وَ ما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ
ديگر زنده نميشويم .
فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
جواب آنها اوّلا انبياء نفرمودند كه برميگرديد در همين دنيا بلكه در آخرت و دار جزا نه دار تكليف ، و ثانيا چه بسيارى از مردهها زنده شدند در عهد موسى و عيسى و پيغمبر اسلام و ائمّهء اطهار ، و چه بسيارى زنده ميشوند در ظهور حضرت بقية اللَّه و در دورهء وجعت ائمّهء طاهرين .
[ سوره الدخان ( 44 ) : آيه 37 ]
أَ هُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْناهُمْ إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ ( 37 )
آيا اين كفّار و مشركين كه ذكر شد در آيات قبل بهتراند يا قوم تبع و كسانى كه قبل از آنها بودند هلاك كرديم آنها را محققا آنها بودند مجرم و گناهكار :
أَ هُمْ خَيْرٌ
مرجع ضمير هم ظاهرا همان مشار اليه هؤلاء است كه منكر معاد بودند بشرح مذكور ، و ممكن است تمام مشركين و كفّار باشند كه تكذيب نبىّ كردند .
أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ
تبّع از ملوك حمير بوده ، و آنها هفتاد ملك بودند ، و در مجمع