رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ
از آدم تا پدران بلا واسطهء شما بلكه در لسان حكما آباء سبعه و امّهات أربعه ميگويند . سبع سماوات و عناصر اربعه .
[ سوره الدخان ( 44 ) : آيه 9 ]
بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ ( 9 )
بلكه اينها در شك هستند ، و لعب و لهو و بازى ميكنند ، و كفّار و مشركين و ارباب ضلال چون مدرك معتبرى و دليل متقنى بر مسلك خود ندارند يقين بعقيدهء خود ندارند و شاكّ در مذهب خود هستند چنانچه ميفرمايد
وَ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ
جاثيه ، آيهء 23 ، بلكه بسيارى از آنها حق براى آنها مكشوف شده و از روى عناد و عصبيّت و كبر و نخوت و عجب انكار ميكنند كه كفر جحودى دارند مثل يهود كه اكثرا فهميدند حقانيت اسلام را زيرا در كتب خود بشاراتى بوجود مقدّس پيغمبر اسلام داده شده كه ما در مجلد اوّل كلم الطيّب از كتب آنها نقل كردهايم لكن چون ديدند اين رسول محترم از بنى اسرائيل نيست و از بنى اسماعيل است انكار كردند ، و مثل فرعون و فرعونيان كه ميفرمايد :
وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا
نمل آيهء 14 .
بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ
شك در اينجا مقابل علم است شامل ظنّ و شكّ بمعنى أخص و وهم مىشود .
يَلْعَبُونَ
دين را ملعبهء خود قرار دادند چنانچه امروز اين نوع در جامعهء ما بسيار هستند .
[ سوره الدخان ( 44 ) : آيه 10 ]
فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ ( 10 )
پس انتظار داشته باش روزى را كه ميآيد آسمان بدودى آشكارا .
انسان در موقعى كه وحشت و اضطرابى پيدا كند اضطراب شديد و وحشت زياد كه ديگر چشمش نميبيند ، و عالم در نظرش تاريك و ظلمانى مىشود و يك دودى جلو چشم او احداث مىشود كه نظر مىكند به طرف بالا جز دود نميبيند آسمان در نظرش تيره و تار مىشود و اين پيش آمد ممكن است در دو موقع اتفاق افتد يكى در روز محشر براى كفّار و مشركين و أصحاب جحيم چون سر از قبر درآرند و اوضاع محشر را مشاهده كنند و عذابهاى وارده بر آنها چشمها تيره و تار شود ،