ميگيرد نفوس را زمان موت آنها و نفسى كه نمرده است در حال نوم خود پس ميگيرد آن نفسى كه تقدير شده و قضاء الهى جارى شده بر آن نفس مرگ را و رها مىكند نفس ديگرى كه تقدير نشده تا مدتى كه بر او تعيين شده بدرستى كه در اين گونه تقديرات آياتيست براى قومى كه بفكر بيايند
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها
توفى اخذ بقوه است مثل توفى دين كه از مديون ميگيرد بخلاف وفا دين كه خود مديون اداء مىكند و معلوم مىشود كه نفوس طالب موت نيستند و حاضر بمرگ كه از آنها بشدت ميگيرند مگر نفوس عاليه مثل صديقهء طاهره كه عرض مىكند
« اللهم عجل وفاتى سريعا »
يا آنكه پيغمبر به او خبر ميدهد كه تو كسى هستى از اهل بيت من كه به من زود ملحق مىشود متبسم مىشود و مثل امير المؤمنين كه ميفرمايد
« فزت برب الكعبه »
و مثل ابى عبد اللَّه كه عرض مىكند
« الهى وفيت بعهدى اوف بعهدك »
و اصحابش كه بر يكديگر سبقت ميگرفتند يا موسى بن جعفر
« يا من يخلص الشجر من بين ماء و طين و يخلص اللبن من بين فرث و دم و يخلص الطفل من بين مشيمة و رحم خلصنى من حبس هارون و يده »
و امثال اينها .
تنبيه : در اين آيه توفى را نسبت به خود ميدهد .
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ
در جاى ديگر نسبت بملك الموت ميدهد .
قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ
سجده آيهء 11 در جاى ديگر نسبت بملائكه ميدهد
الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ
و
الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ
نحل آيهء 30 و آيهء 34 چون ملائكه اعوان ملك الموت و بامر او و ملك - الموت مامور بامر الهى نسبت توفى به تمام صحيح است چنانچه قاتل ابى عبد اللَّه شمر ، ابن سعد ، ابن مرجانه ، يزيد هر كدام بامر ديگرى .
وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها
تحقيق لازم : اينكه انسان داراى روح حيوانى است و آن بخاريست در مكينهء بدن بسا خاموش مىشود و بسا روشن بسا بخار هست و بسا تمام مىشود به عين مثل آن مثل نفت و بنزين و قوهء برق است بسا