مىگردد ايمان و توبه به نحو اجبار است نه اختيار .
وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي
گفتم و در قرآن مجيدم در موارد بسيارى گوشزد بندگان كردم و رسولانى فرستادم و راه سعادت و شقاوت را نشان دادم و گفتم :
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ
.
سؤال : اولا اين آيه منافى است با آيهء شريفهء
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
( ق آيهء 30 ) و ثانيا جميع جن و انس در جهنم نمىروند و مؤمنين آنها اهل سعادت هستند .
جواب : اما كلمهء
« هَلْ مِنْ مَزِيدٍ »
خداوند هم زياد مىفرمايد و جهنم جاى خالى نمىماند كه عذاب باشد و دامن كسى را نگيرد زيرا لغو است ، جهنم مملو از عذاب مىشود و اما اجمعين كلمه « من » تبعيضيه نفرمود جميع جن و انس را جهنم مىبرم بلكه از جن و انس آنهايى كه مستحق جهنم و عذاب هستند از جميع آنها پر مىكنم جهنم را .
[ سوره السجده ( 32 ) : آيه 14 ]
فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ( 14 )
پس بچشيد بواسطهء آن كه انكار كرديد ملاقات همچه روزى را براى خود محققا ما هم شما را ترك مىكنيم و اعتناء به شما نداريم و عذر شما را ، نمىپذيريم و بچشيد عذاب دائمى را بواسطهء آن چه كه بوديد عمل مىكرديد .
فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ
از براى نسيان دو معنى كردند يكى بمعنى فراموشى مقابل ذكر .
و اين ، اما در حق بشر مورد مؤاخذه نيست زيرا امر قهريست و بدون اختيار و در حديث رفع هم فرمود :
« رفع عن امتى السهو و النسيان - الحديث »
و اما در حق بارى تعالى محال است زيرا منزه از اين نوع عوارض است ديگر به معنى ترك است مثل قوله تعالى
نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ
( توبه آيه 67 ) پس بناء بر اين معنى اين مىشود كه در جواب مجرمين مىفرمايد : پس بچشيد عذاب را به سبب آن چه ترك كرديد و اگر بگويى يك معنى بيش ندارد ناچار بايد گفت در اين جا مراد معامله نسيان يعنى خود را مثل ناسى قرار داديد كه ابدا توجه به خدا و دين و