حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ
قول وعدههاى عذاب بود كه سر تا سر قرآن انذار فرموده بلكه اينها عذاب آنها چندين برابر عذاب كفار و مشركين و معاندين است زيرا عذاب ضلالت خود را كه دارند بعلاوه عذاب هر كه را اضلال كردند هم دارند هر چه اتباع آنها بيشتر باشند عذاب آنها بيشتر مىشود چون از براى فعل سه قسم گفتند فاعل بالمباشره و فاعل بالتسبيب و فاعل بالرضا اينها هم فاعل بالمباشره بودند چون اختيار كفر و شرك و ضلالت و ظلم و فسق و فجور كردند و هم فاعل بالتسبيب كه ديگران را وادار بر اين امور كردند و هم فاعل بالرضا چون كمال رضايت و خشنودى را داشتند از اتباع خود تصور كنيد كسانى كه بندهگان خدا را از در خانه اهل ولايت دور كردند و تا كنون چه اندازه اتباع پيدا كردند چه اندازه عذاب دارند .
رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا
اشاره باتباع خود كه اينها را ما اغوا كرديم .
أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا
سرّ اينكه ما اينها را اغوى كرديم غوايت و ضلالت خود ما بوده لكن فعلا :
تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ
كه ميفرمايد
الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ
( زخرف آيه 67 ) .
ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ
گفتند مراد از عبادة اطاعت است يعنى منشأ ضلالت آنها قساوت قلب و عناد و وساوس شيطانى و هواهاى نفسانى بوده .
[ سوره القصص ( 28 ) : آيه 64 ]
وَ قِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَ رَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ ( 64 )
و گفته مىشود به اين مشركين كه دعوت كنيد شركاء خود را پس دعوت ميكنند پس شركاء آنها جواب نميدهند و اجابت نميكنند آنها را و رؤيت ميكنند عذاب را اگر بدرستى كه آنها بودند كه قبول هدايت كرده بودند .
وَ قِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ
قائل ظاهرا ملائكه عذاب هستند كه ميگويند الهه خود را بخوانيد بيايند شما را از عذاب نجات دهند و شما را يارى كنند و اين قول از راه توبيخ است كه اينها در دنيا ميگفتند كه اينها شفعاء ما هستند نزد خدا
وَ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ