و وحشت است و در اينجا از شدت اضطراب و وحشت جانها از بدنها خارج و تمام ميميرند .
إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ
تعيين نفرموده كسانى كه استثناء شده كيانند ولى ممكن است بگوئيم از ملائكه حملهء عرش و چهار ملك مقرب جبرئيل ميكائيل اسرافيل عزرائيل حور و غلمان بهشتى خزنه جهنم باشند كه در آسمانها و در زمين حضرت بقية اللَّه پس از رجعتش به دنيا ديگر نمى ميرد و وارد محشر مىشود بدليل فرمايش پيغمبر ( ص ) در حديث ثقلين كه فرمود
« لن يفترقا حتى يردا على الحوض »
زيرا اگر حضرتش هم رحلت كند تا دو مرتبه مبعوث گردد در اين قسمت بين النفختين افتراق حاصل مىشود قرآن را برميدارد و خدمت جدش سر حوض كوثر ميرسد .
وَ كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ
اين پس از نفخهء ثانيه است كه تمام زنده ميشوند و وارد صحراى محشر ميگردند بدليل قوله تعالى
وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ
( زمر آيه 68 ) و ميايند داخرين و معناى داخر صغير و ذليل آن كبر و نخوت كه در دنيا داشتند از آنها گرفته شده با كمال ذلت و خفت و حقارت و كوچكى وارد محشر ميشوند .
[ سوره النمل ( 27 ) : آيه 88 ]
وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ ( 88 )
و مشاهده ميكنى كوهها را گمان ميكنى كه اينها بر قرار و ساكن هستند و حال آنكه اينها مرور ميكنند و سير ميكنند مثل مرور و سير ابرها صنعت الهيست خداوندى كه محكم و متقن فرموده هر چيزى را موافق حكمت و مصلحت و درست و بجا و بموقع .
نظر به اينكه سابقين گمان ميكردند كه كره زمين ساكن است و شمس دور كره زمين ميگردد اين آيه شريفه را حمل كردند بر قيامت كه كوهها از جا كنده ميشوند و استشهاد كردند به اين آيه شريفه كه ميفرمايد
وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ
( معارج آيه 9 )
وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ
( قارعه آيه 5 ) لكن هيچ مناسبتى ندارد عهن با مرور و سير زيرا عهن به معناى پشم است تشبيه فرمود كه كوهها روز قيامت از هم پاشيده ميشوند مثل پشم و اين آيه شريفه