باقى است و اگر اهل عذاب شد اگر ايمان باشد بالاخره نجات پيدا مىكند و بهشتى مىشود و اگر ايمان ندارد مخلد در عذاب است مگر قاصرين از آنها مثل اطفال و مجانين كفار .
[ سوره النمل ( 27 ) : آيه 66 ]
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ ( 66 )
بلكه بمقام درك و يقين ميرسد علم آنها در آخرت بلكه اينها در دنيا در شك هستند از آخرت بلكه اينها چشم بسته و كورند هيچ نظر بآخرت ندارند .
توضيح كلام از براى علم سه مرتبه است : علم اليقين ، عين اليقين ، حق اليقين . مرتبه اولى از آثار پى بمؤثر بردن است مثل اينكه از دود و حرارت پى بوجود آتش ميبرى ، از صنع پى بوجود صانع ، از بناء پى بوجود بنا ، از فعل پى بوجود فاعل ، اين را تعبير بدليل و برهان و منطق ميكنند دليل دال بر مدلول است و مرتبه ثانيه آنكه بحس و حواس ظاهره درك مىشود كه به چشم مىبيند آتش را و به گوش صداى زفير آن را ميشنود و بحس حرارت او را درك كند كه محسوس باشد مرتبه ثالثه آنكه در ميان آتش باشد و بسوزد . امر آخرت در دنيا احتياج بدليل و برهان و منطق دارد اثبات آن و اين فرع اثبات وجود حق تعالى و معرفة بانبياء كه از آثار قدرت حق كه در آيات قبل بيان فرموده معرفت بوجود خالق آنها و توحيد حضرت حق پيدا مىشود و از معجزات صدق انبياء ثابت ميگردد پس از اين دو امر چون خبر دادند از آخرت يقين پيدا مىشود كه اين را علم اليقين مينامند ولى فرداى قيامت چه سر از خاك برآرند و اوضاع محشر را مشاهده كنند بهشت و جهنم و صراط و ميزان و تطاير كتب و ملائكه رحمت و غضب و ساير خصوصيات آن را مشاهده كنند ، مصداق :
(
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ )
مىشود كه مقام عين اليقين و بسا مقام معرفت در همين عالم بجايى ميرسد كه مشاهده احوال قيامت نصب العين او است مثل زيد بن حارثه كه پيغمبر فرمود
« كيف اصبحت »
گفت « اصبحت موقنا » فرمود
« ما علامة يقينك »
گفت الان صداى نفير جهنم و نغمههاى بهشت را ميشنوم . مثنوى ميگويد كه گفت الان كسانى كه جهنمى هستند و بهشتى ميشناسم اجازه مىفرمايى بگويم « لب گزيدش مصطفى يعنى كه بس » و