محققا عمل صالح نموده باشد پس اينها از براى آنها درجات بلندى است .
(
وَ مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً
) در مقابل (
مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً
) و ايمان چيست ؟ بعضى گفتند اقرار بلسان ، بعضى گفتند تصديق بجنان ، بعضى گفتند عمل باركان بعضى اقرار بلسان و تصديق بجنان كه هر دو معتبر است . بعضى اقرار و عمل با هم ، بعضى هر سه را معتبر دانستند : و تحقيق كلام اين است كه اصل ايمان و حقيقت آن تصديق بجنان و قلب است و اقرار بلسان دليل و مثبت ايمان است و عمل باركان نگهبان و حافظ ايمانست .
(
قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ
) مراد اين نيست كه جميع اعمال صالحه را بجا آورد زيرا ممكن نيست و نيز مراد اين نيست كه جميع اعمال او صالحه باشد ، زيرا مباحات بسيار است بلكه مراد اين است كه اعمال صالحه داشته باشد هر چه بيشتر بهتر .
(
فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى
) درجات بسيارى در بهشت و مقام قرب الهى داريم كه از حدّ و حصر خارج است هر چه ايمان كاملتر باشد و اعمال صالحه بهتر باشد و تقوى زيادتر درجات عاليتر مىشود تا برسد بدرجهء اعلى كه خصيصهء خاندان محمّد صلّى اللَّه عليه و سلم و آل طيّبين او است .
( سؤال ) اگر ايمان دارد ولى عمل صالح ندارد چه دارد ؟
( جواب ) اوّلا اين فرض محال است ، زيرا ايمان بدون عمل صالح ممكن نيست .
و ثانيا بر فرض بواسطهء ايمانش عاقبت نجات پيدا مىكند بعفو و مغفرت الهى و بشفاعت شفعاء لكن آن درجات عاليتر را ندارد .
( سؤال ) اگر ايمان دارد ولى عمل صالح ندارد چه دارد ؟
( جواب ) اوّلا ممكن نيست ، زيرا شرط صحّت كليّه اعمال صالحه ايمان است .
و ثانيا باعث تخفيف در عذاب او است ، زيرا دركات جهنّم هم بسيار است .